Versaldan Ukraynaya doğru 100 illik dünya nizamı axtarışı...




 
Versaldan Ukrayna müharibəsinə qədər qlobal güc balansının dəyişməsi və çoxqütblü dünyanın formalaşması...
 
Dünya nizamının yaranması və Versal sisteminin sınması
 
Dünya hazırda dərin geosiyasi transformasiya dövründən keçir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, ABŞ-Çin rəqabəti, Yaxın Şərqdəki gərginlik və beynəlxalq institutların zəifləməsi göstərir ki, II Dünya müharibəsindən sonra qurulan sistem artıq əvvəlki kimi işləmək qabiliyyətini itirir.
 
Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə amerikalı politoloq, "Xəzər" Beynəlxalq Universitetinin politologiya professoru Ramiz Yunus "gordonua.com" nəşrindəki bloqunda yazıb.
 
XX əsrin əvvəlində Birinci Dünya müharibəsi imperialist rəqabət, millətçilik və hərbi blokların toqquşması nəticəsində baş verdi. Müharibədən sonra yaradılan Versal sistemi Almaniyanı ağır şərtlərlə cəzalandırdı və Millətlər Liqası vasitəsilə yeni təhlükəsizlik sistemi qurmağa çalışdı. Lakin bu sistem ədalətli güc balansı yaratmadığı üçün sabit olmadı və yeni müharibəyə zəmin hazırladı.
 
Bipolyar dünya və "soyuq müharibə" sabitliyi
 
İkinci Dünya müharibəsindən sonra dünya Yalta-Potsdam sistemi əsasında yenidən bölündü. BMT yaradıldı, lakin qısa müddət sonra ABŞ və SSRİ qarşı-qarşıya gəldi və "soyuq müharibə" başladı. Nəticədə dünya iki bloklu (bipolyar) sistemə keçdi. Bu sistem gərginliklərə baxmayaraq müəyyən sabitlik yaratdı, çünki güc balansı aydın idi və iki supergüc əsas qaydaları müəyyən edirdi.
 
SSRİ-nin dağılması, təkqütblülük və "tarixin sonu" illüziyası
 
1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması ilə ABŞ yeganə supergüc oldu və təkqütblü dünya formalaşdı. Bir çox Qərb mütəfəkkirləri bu dövrü liberal demokratiyanın qələbəsi kimi qiymətləndirərək "tarixin sonu" ideyasını irəli sürdülər.
Lakin qısa müddət sonra bu yanaşmanın yanlış olduğu ortaya çıxdı. Çinin yüksəlişi, regional güclərin güclənməsi, münaqişələrin artması və beynəlxalq institutların zəifliyi göstərdi ki, rəqabət və geopolitika sona çatmayıb.
 
Yeni çoxqütblü dünya və keçid dövrü
 
Bu gün dünya yenidən güc balansı siyasətinə qayıdır. ABŞ qlobal liderliyini qorumağa çalışır, Çin sürətlə güclənir, Rusiya təsir zonalarını saxlamaq istəyir, digər regional güclər də prosesə qoşulur. Beynəlxalq institutlar isə 1945-ci ildəki reallıqlara əsaslandığı üçün yeni güc balansını tam əks etdirmir. Bu uyğunsuzluq beynəlxalq hüququ zəiflədir və qlobal sabitliyi azaldır.
 
Nəticədə dünya tədricən çoxqütblü sistemə keçir. Bu keçid dövrü isə ən riskli mərhələdir, çünki yeni qaydalar hələ formalaşmayıb, köhnə sistem isə artıq işləməyib. Tarix göstərir ki, hər dünya nizamı (Versal, Yalta, təkqütblü sistem) müəyyən dövrdən sonra öz limitinə çatır. Hazırda da eyni proses baş verir: köhnə sistem dağılır, yenisi isə hələ tam formalaşmayıb.
 
Bu səbəbdən əsas risk qlobal keçid dövrünün özü ilə bağlıdır.