Hüquqşünas-jurnalist Yunis Xəlilovun Davud Kəngərli ilə nadir foto barədə söhbəti...
 




Bəzən bir tarixi foto uzun illər şəxsi arxivdə qalır, onun hekayəsi isə yalnız həmin anın canlı şahidlərinin yaddaşında yaşayır. Arpaçayda çəkilmiş bu nadir foto da belə görüntülərdəndir. Şəkildə yanaşı dayanmış iki sovet xidməti avtomobili, sərt qayalıqlar və əlində fotoaparat olan bir fotojurnalist görünür. İlk baxışda sadə bir səfər kadrını xatırlatsa da, fotonun arxasında Azərbaycan və Ermənistan sovet rəhbərlərinin görüşü ilə bağlı maraqlı bir tarix dayanır.
 
Bu nadir fotonu mənə uzun illər “Şərq qapısı” qəzetində foto müxbir kimi fəaliyyət göstərmiş Davud Kəngərli təqdim etdi. Davud müəllimlə söhbətimiz zamanı fotonun çəkildiyi şərait, şəkildəki avtomobillər və həmin günlə bağlı yaddaşında qalan məqamlar barədə danışdıq.

— Davud müəllim, bu foto harada çəkilib və hansı hadisə zamanı lentə alınıb?
 
— Foto Arpaçayda çəkilib. Həmin vaxt Heydər Əliyev Ermənistan KP MK-nın Birinci katibi Karen Dəmirçyanla görüşmüşdü. Şəkildə onların xidməti avtomobilləri də görünür.
 
— Fotoda ayaqüstə dayanan şəxs sizsiniz?
 
— Bəli, şəkildə görünən şəxs mənəm. O vaxt “Şərq qapısı” qəzetində foto müxbir işləyirdim. Əlimdə də fotoaparat var.
 
Doğrudan da, fotoya diqqətlə baxdıqda Davud Kəngərlinin əlində fotoaparat tutduğu aydın görünür. Bu detal şəkli daha da maraqlı edir. Çünki illər əvvəl hadisələri lentə alan fotojurnalist bu dəfə özü tarixi kadrın bir hissəsinə çevrilib.
 
— Davud müəllim, şəkildə arxanızda dayanan avtomobillə bağlı nə xatırlayırsınız?
 
— Yaddaşım məni yanıltmırsa, arxamda görünən avtomobil Heydər Əliyevin xidməti avtomobili idi.
 
Bu xatirə fotonun ən maraqlı məqamlarından biridir. Şəkildə görünən avtomobillər üzərində apardığımız vizual müqayisə də onların sovet dövrünün yüksək vəzifəli şəxsləri üçün nəzərdə tutulan xidməti avtomobillər sırasında olduğunu göstərir.
 
Ön planda görünən avtomobil GAZ-13 “Çayka” modelidir. Onu iri xrom radiator barmaqlığından, dairəvi faralarından, uzun kuzovundan və kapotun ön hissəsindəki “ЧАЙКА” yazısından tanımaq mümkündür.
 
GAZ-13 “Çayka” sovet dövründə adi şəxsi avtomobil sayılmırdı. Bu maşınlar əsasən yüksək vəzifəli dövlət və partiya rəhbərlərinin, nazirlərin və digər yüksək ranqlı şəxslərin xidməti istifadəsində olurdu. Buna görə də belə bir avtomobilin yüksək səviyyəli siyasi görüş zamanı fotoda görünməsi təsadüfi deyil.
 
— Fotonun dəqiq tarixini xatırlayırsınızmı?
 
— Təəssüf ki, artıq dəqiq ili xatırlamıram. Aradan çox vaxt keçib.
 
Fotonun dəqiq tarixi məlum olmasa da, müəyyən zaman çərçivəsini müəyyənləşdirmək mümkündür. Karen Dəmirçyan 1974-cü ildən 1988-ci ilədək Ermənistan KP MK-nın Birinci katibi vəzifəsində çalışıb. Buna görə də foto onun məhz həmin vəzifədə olduğu dövrə aiddirsə, görüntünün 1974–1988-ci illər arasında çəkildiyini ehtimal etmək olar.
 
Lakin burada bir mühüm məqamı ayrıca vurğulamaq lazımdır: dəqiq tarix hələlik sənədlə təsdiqlənməyib. Buna görə də gələcəkdə arxiv materiallarının, həmin illərin “Şərq qapısı” qəzetinin nömrələrinin, rəsmi səfər proqramlarının və digər fotoşəkillərin müqayisəli araşdırılması fotonun dəqiq tarixini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
 
— Bu foto uzun illər sizdə necə qorunub saxlanılıb?
 
— Belə şəkillər insan üçün sadəcə foto deyil. Onların hər birinin arxasında bir hadisə, bir görüş, bir tarix dayanır. Ona görə də qoruyub saxlamışam.
 
Davud Kəngərlinin bu sözləri əslində fotonun mahiyyətini çox dəqiq ifadə edir.
 
Arxa planda Arpaçayın qayalı dağları, ön planda sovet dövrünün ən nüfuzlu xidməti avtomobillərindən biri, onların yanında isə əlində kamera tutmuş naxçıvanlı fotojurnalist...
 
Bir kadrda bir neçə fərqli tarix üst-üstə düşür.
 
Burada həm siyasi tarix, həm jurnalistika tarixi, həm də sovet dövrünün nəqliyyat və protokol mədəniyyəti eyni anda görünür.
 
Bu fotonun xüsusi dəyəri həm də ondadır ki, görüntü bu günədək geniş ictimaiyyət arasında demək olar ki, tanınmayıb. Heydər Əliyevin müxtəlif səfərlərinə və görüşlərinə aid çoxsaylı fotoşəkillər məlum olsa da, Arpaçayda çəkilmiş və Davud Kəngərlinin də kadra düşdüyü bu konkret foto geniş dövriyyədə rast gəlinən görüntülərdən deyil.
 
Nadir fotonu şəxsi arxivindən mənimlə bölüşdüyünə görə Davud Kəngərliyə xüsusi təşəkkürümü bildirirəm.
 
Belə materiallar bir daha göstərir ki, tarix yalnız dövlət arxivlərində və rəsmi sənədlərdə yaşamır. Bəzən böyük tarixin ən maraqlı parçaları bir fotojurnalistin şəxsi albomunda, köhnə bir neqativdə və ya illərlə qorunub saxlanılmış bir fotoşəkildə gizlənir.
 
Bu foto da belə sənədlərdən biridir.
 
Arpaçayın dağları arasında çəkilmiş bir kadr, Heydər Əliyevin və Karen Dəmirçyanın görüşünə aid yaddaş, iki xidməti avtomobil və əlində fotoaparat olan Davud Kəngərli...
 
Bəzən bütöv bir dövrü anlatmaq üçün bircə foto kifayət edir.

Söhbətləşdi:
Hüquqşünas-jurnalist Yunis Xəlilov