2025-ci il yəhudi diasporası üçün son 30 ildən artıq müddətin ən ölümcül illərindən biri olub...
 




Amerikada yəhudi əhalisi cəmi iki faiz təşkil edir. Buna baxmayaraq, onlar dini hücumların əsas zərbəsini üzərlərinə çəkiblər...
 
ABŞ əhalisinin təxminən 2 faizini yəhudilər təşkil etsə də, ölkədə dini zəmində törədilən nifrət cinayətlərinin böyük hissəsinin bu icmaya qarşı yönəldiyi bildirilir.
 
Moderator.az İsrail mediasına istinadla yazır ki, ABŞ Federal Təhqiqatlar Bürosunun (FTB) 2025-ci il üzrə açıqladığı məlumatlarda yəhudi icmasının milli və ya dini nifrət zəminində cinayətlə üzləşmə riskinin müsəlmanlarla müqayisədə təxminən 190 faiz daha yüksək olduğu iddia edilir.
 
2025-ci ildə yəhudilərə qarşı 1 528 nifrət cinayəti qeydə alınıb...
 
FTB-nin açıqlanan məlumatlarına əsasən, 2025-ci il ərzində ABŞ-da yəhudilərə qarşı yönəlmiş 1 528 nifrət cinayəti qeydə alınıb. Bu rəqəm dini zəmində qeydə alınan 2 408 insidentin təxminən 63 faizini təşkil edib.
 
Yəhudilərin ABŞ əhalisində payının 2 faizdən çox olmadığı nəzərə alınarsa, bu göstərici onların dini zəmində nifrət cinayətlərində əhali sayına nisbətən kəskin şəkildə həddindən artıq təmsil olunduğunu göstərir.
 
Müqayisə üçün, 2025-ci ildə müsəlmanlara qarşı 233 belə insident qeydə alınıb ki, bu da dini zəmində bütün qeydə alınmış halların təxminən 9 faizinə bərabərdir.
 
Burada mühüm bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: FTB statistikası qeydə alınmış və hüquq-mühafizə orqanlarına çatdırılmış insidentləri əks etdirir. Buna görə rəqəmlər nifrət cinayətlərinin real miqyasını tam şəkildə əks etdirməyə bilər. FTB özü də "UCR" sistemində məlumatların müxtəlif hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən təqdim edildiyini və məlumatların sonradan düzəlişlərə məruz qala biləcəyini bildirir.
 
ABŞ-da ümumi zorakı cinayətkarlıq azalarkən...
 
Maraqlıdır ki, bu göstəricilər ABŞ-da ümumi zorakı cinayətkarlığın əhəmiyyətli dərəcədə azaldığı dövrə təsadüf edir.
 
FTB-nin 2025-ci il üzrə ilkin illik məlumatlarına görə, statistikaya ABŞ əhalisinin təxminən 96 faizini əhatə edən 17 mindən çox hüquq-mühafizə orqanının məlumatları daxil edilib.
 
Beləliklə, ümumi cinayətkarlıq üzrə müsbət dinamikanın müşahidə olunmasına baxmayaraq, yəhudi icmasına qarşı yönəlmiş antisemit xarakterli insidentlərin səviyyəsi ciddi narahatlıq doğurmaqda davam edir.
 
Vandalizm və təhdidlər üstünlük təşkil edib...
 
Məlumata görə, yəhudilərə qarşı törədilən hüquqpozuntularının əhəmiyyətli hissəsini əmlakın zədələnməsi və vandalizm təşkil edib.
 
Bununla yanaşı, hüquq-mühafizə orqanları 505 hədələmə və qorxutma, həmçinin 162 fiziki zorakılıq hadisəsi qeydə alıblar. Fiziki hücumların 50-si ağırlaşdırıcı hallarla müşayiət olunan hücum kimi təsnif edilib.
 
Bu göstəricilər antisemitizmin yalnız təhqir və ya təhdid səviyyəsində qalmadığını, müəyyən hallarda fiziki zorakılığa da keçdiyini göstərir.
 
ABŞ-dakı antisemit insidentlərin ümumi mənzərəsi üzrə Anti-Diffamasiya Liqasının (ADL) məlumatları da vəziyyətin ciddi olduğunu göstərir. Təşkilat 2025-ci ildə ölkə üzrə 6 274 antisemit insident qeydə alıb. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 33 faiz az olsa da, 1979-cu ildən bəri ADL statistikasında üçüncü ən yüksək göstəricidir. Eyni zamanda, fiziki hücumların sayı 4 faiz artıb, ölümcül silahdan istifadə ilə bağlı hücumlar isə 39 faiz yüksəlib.
 
Vaşinqtondakı ikiqat qətl xüsusi rezonans doğurub...
 
2025-ci ildə ABŞ-da antisemit zorakılığının ən səs-küylü hadisələrindən biri Vaşinqtonda İsrail səfirliyinin əməkdaşları Yaron Lişinski və Sara Milqremə qarşı törədilən silahlı hücum olub.
 
Hadisə 21 may 2025-ci ildə Vaşinqtondakı Capital Jewish Museum yaxınlığında baş verib. İsrail səfirliyinin əməkdaşları olan Lişinski və Milqrem muzeydə keçirilən tədbirdən çıxdıqdan sonra güllələnərək öldürülüblər. ABŞ Ədliyyə Nazirliyi hadisə ilə bağlı təqsirləndirilən Elias Rodriguezə qarşı qətl və nifrət cinayəti də daxil olmaqla bir sıra federal ittihamlar irəli sürüb.
 
2026-cı ilin fevralında isə ABŞ prokurorluğu Rodriguezə qarşı əlavə terrorla bağlı ittihamlar irəli sürüb. Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, ittiham aktında hadisənin siyasi motivli və əvvəlcədən planlaşdırılmış xarakter daşıdığı iddia olunur.
 
ADL-nin ayrıca statistikasına görə, 2025-ci ildə ABŞ-da antisemit hücumlar nəticəsində üç nəfər öldürülüb. Onlardan ikisi Vaşinqtondakı yəhudi muzeyi qarşısında öldürülən Lişinski və Milqrem, üçüncü şəxs isə Kolorado ştatının Boulder şəhərindəki hücumun qurbanı olub.
 
ADL: 2025-ci il yəhudi diasporası üçün son 30 ildən artıq müddətin ən ölümcül illərindən biri olub
 
Anti-Diffamasiya Liqasının rəhbəri Conatan Qrinblatt ABŞ-dakı vəziyyətlə yanaşı, dünyanın digər ölkələrində də antisemit zorakılığın artmasından danışıb.
 
ADL-nin 2026-cı ilin iyulunda yayımladığı J7 hesabatına əsasən, 2025-ci ildə yəhudi diasporasının ən böyük icmalarının yerləşdiyi yeddi ölkədə antisemit hücumlar nəticəsində 20 nəfər öldürülüb. Təşkilat bunu 1994-cü ildə Argentinada baş vermiş AMIA partlayışından sonra yəhudi diasporası üçün antisemit zorakılığın ən ölümcül ili kimi qiymətləndirib.
 
Həmin 20 ölüm hadisəsinə Vaşinqton və Boulderla yanaşı, Avstraliyanın Sidney şəhərindəki Bondi Beach sinaqoqu yaxınlığında və Böyük Britaniyanın Mançester şəhərində baş vermiş hücumların qurbanları da daxildir.
 
Qrinblattın fikrincə, statistik rəqəmlərin arxasında konkret insanların həyatı dayanır və hər bir hadisə yalnız statistika kimi deyil, nifrətin real qurbanı kimi qiymətləndirilməlidir.
 
Rəqəmlər arasında fərq nədən yaranır?..
 
Burada FTB və ADL məlumatlarını bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. FTB əsasən hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən qeydə alınmış və cinayət kimi təsnif edilmiş nifrət cinayətləri barədə məlumat verir. ADL isə daha geniş metodologiyadan istifadə edərək təqib, vandalizm, fiziki hücum və digər antisemit insidentləri də ayrıca izləyir. ADL öz 2025-ci il hesabatında məlumatları qurbanlardan, hüquq-mühafizə orqanlarından, mediadan və tərəfdaş təşkilatlardan topladığını bildirir.
 
Məhz buna görə FBI-nin 1 528, ADL-nin isə 6 274 kimi göstərdiyi rəqəmləri birbaşa müqayisə etmək düzgün deyil: bunlar eyni metodologiya ilə hesablanmış göstəricilər deyil.
 
Bununla belə, hər iki mənbənin ortaya qoyduğu ümumi mənzərə oxşardır: 2025-ci ildə ABŞ-da antisemitizm ciddi problem olaraq qalıb və fiziki zorakılıqla bağlı göstəricilər xüsusilə narahatedici olub.
 
ADL-nin məlumatına görə, 2025-ci ildə antisemit insidentlərin ümumi sayı 2024-cü ilin rekord göstəricisindən aşağı düşsə də, fiziki hücumların və ölümcül silahlarla törədilən hücumların artması təhlükənin xarakterinin dəyişdiyini göstərir.
 
Beləliklə, ABŞ əhalisinin yalnız kiçik hissəsini təşkil edən yəhudi icmasının dini zəmində qeydə alınan nifrət cinayətlərinin böyük hissəsinin hədəfi olması diqqət çəkən statistik uyğunsuzluqdur. Bununla yanaşı, rəqəmlər ehtiyatla şərh edilməlidir: onlar həm istifadə olunan metodologiyadan, həm də cinayətlərin hüquq-mühafizə orqanlarına bildirilməsindən asılıdır.
 
S.Laçın