Bəs İran həqiqətən indiyədək HƏMAS-ı maliyyələşdiribmi? Tərəflər bunu özləri etiraf ediblərmi?..
İsrail mediasında İranın HƏMAS-a maliyyə dəstəyinin bərpasını təxirə saldığı barədə məlumat yayılıb. Bu xəbər bir sıra suallar doğurur: İran həqiqətən HƏMAS-ı maliyyələşdiribmi? Bu münasibətlər nə vaxt başlayıb? Tərəflər bunu özləri etiraf ediblərmi və İranın HƏMAS-a dəstəyinə dair beynəlxalq səviyyədə hansı konkret sübutlar var?
Moderator.az bu sualları aparıcı beynəlxalq mənbələrin xəbər və məlumatları əsasında araşdırmağa çalışıb.
“The Jerusalem Post” oktyabrın 4-də İsrailin “KAN” telekanalına istinadla yazıb ki, İran HƏMAS-ın maliyyə dəstəyinin yenilənməsi ilə bağlı müraciətini təxirə salıb. Məlumata görə, HƏMAS-ın yüksək səviyyəli nümayəndə heyəti sentyabrın əvvəlində Tehrana gedərək İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi, parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf və digər rəsmilərlə görüşüb.
İsrail mediasının istinad etdiyi fələstinli mənbənin sözlərinə görə, HƏMAS nümayəndə heyəti İranın maliyyə dəstəyini bərpa etməsini istəyib. İddia olunur ki, Tehran HƏMAS-ın İordan çayının qərb sahilində vəziyyətə təsir göstərə bilməməsindən narazıdır və buna görə maliyyələşmənin bərpasına dair öhdəlik götürməyib.
Burada mühüm məqam var: bu xəbər İranın HƏMAS-a maliyyə yardımını rəsmi şəkildə dayandırdığını təsdiqləmir. Məlumat “KAN”-ın anonim fələstinli mənbəyə istinadına əsaslanır və söhbət daha dəqiq ifadə ilə maliyyə dəstəyinin bərpasının təxirə salınmasından gedir.
Bəs İran əvvəllər HƏMAS-a yardım edibmi?.. Münasibətlər nə vaxt başlayıb?..
İran-HƏMAS əlaqələri 1990-cı illərin əvvəllərinə gedib çıxır.
ABŞ Konqresinin materiallarında İranla HƏMAS arasında əməkdaşlığın ən azı 1991-ci ildən sənədləşdirildiyi, həmin dövrdə Tehranda HƏMAS-ın informasiya ofisinin yaradılması barədə razılığa gəlindiyi və bundan sonra İranın qrupa maliyyə və maddi yardım göstərməyə başladığı bildirilir.
1992-ci ildən isə İranın HƏMAS-a konkret maliyyə yardımı barədə daha ətraflı məlumatlar mövcuddur. Həmin dövr üçün ABŞ sənədlərində illik yardımın təxminən 20–30 milyon dollar olduğu göstərilir...
Burada “İran HƏMAS yarandığı gündən onu maliyyələşdirib” demək düzgün olmaz. HƏMAS 1987-ci ildə yaradılıb, lakin İran dövlətinin yardımına dair açıq sənədləşdirilmiş məlumatlar əsasən 1990-cı illərin əvvəllərindən başlayır.
Yardım yalnız pulla məhdudlaşıb?
Xeyr.
ABŞ və digər Qərb mənbələrində İranın HƏMAS-a müxtəlif dövrlərdə:
maliyyə;
silah və silah komponentləri;
hərbi təlim;
raket texnologiyası;
texniki yardım
verdiyi bildirilir.
Yardımın həcmi isə illər üzrə dəyişib. Buna görə müxtəlif dövrlər üçün açıqlanan rəqəmləri birləşdirərək “İran hər il bu qədər pul verib” nəticəsinə gəlmək düzgün deyil.
ABŞ-ın 2026-cı il Milli Terrorçuluğun Maliyyələşdirilməsi Risk Qiymətləndirməsində HƏMAS-ın müxtəlif maliyyə mənbələri ilə yanaşı, İrandan dövlət dəstəyi formasında yüz milyonlarla dollar əldə etdiyi bildirilir.
Bu sənəd uzunmüddətli İran-HƏMAS maliyyə əlaqəsinin mövcudluğunu təsdiqləyir, lakin 2026-cı ilin oktyabrında konkret olaraq nə qədər vəsait köçürüldüyünü və ya yardımın həmin anda dayandırıldığını göstərmir.
İran özü bunu etiraf edibmi?..
Bəli. İran rəsmiləri müxtəlif illərdə HƏMAS-a dəstəyi açıq şəkildə müdafiə ediblər. Məsələn, İranın keçmiş Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricani 2007-ci ildə İranın HƏMAS və “Hizbullah”a dəstək verdiyini açıq şəkildə bildirib.
Lakin daha əhəmiyyətlisi HƏMAS rəhbərlərinin öz açıqlamalarıdır.
HƏMAS rəsmiləri dəfələrlə İranın qrupa maliyyə, silah və texniki yardım göstərdiyini bildiriblər. ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin 2024-cü ildə açıqladığı sənəddə bu açıqlamalardan bir neçəsi ayrıca təqdim olunub.
HƏMAS-ın xarici əlaqələr üzrə nümayəndələrindən Əli Barakə 2018-ci ildə İranın 2014-cü il Qəzza müharibəsindən sonra HƏMAS-ın raket arsenalının yenidən qurulmasına maliyyə dəstəyi verdiyini bildirib.
İsmayıl Haniyə 2021-ci ildə İranın HƏMAS-a pul, silah və texniki dəstək verdiyini açıq şəkildə qeyd edib. Həmin il Yəhya Sinvar da İranın HƏMAS-a maliyyə yardımından danışıb.
Deməli, İran-HƏMAS əlaqələri barədə məlumatı yalnız İsrail və ya ABŞ-ın iddiası kimi təqdim etmək düzgün deyil. HƏMAS rəhbərlərinin özləri də İranın yardımını açıq şəkildə təsdiqləyiblər.
ABŞ-ın konkret sübutları varmı?
Bəli.
ABŞ Xəzinədarlığı 2019-cu ildə İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun “Qüds” qüvvələri ilə HƏMAS-ın Əl-Qəssam briqadaları arasında on milyonlarla dolların ötürülməsində iştirak etdiyi bildirilən maliyyə şəbəkəsinə qarşı sanksiyalar tətbiq edib.
ABŞ tərəfi konkret şəxslərin adlarını və pulun ötürülmə mexanizmlərini də açıqlayıb.
Bu, sadəcə “İran HƏMAS-ı dəstəkləyir” tipli siyasi bəyanat deyil. ABŞ konkret maliyyə vasitəçilərinin adlarını çəkib və onlara qarşı hüquqi-maliyyə tədbirləri görüb.
ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin 2024-cü il sənədində isə İranın HƏMAS-ın hərbi qanadının maliyyələşməsində roluna dair daha ətraflı məlumatlar verilir. Sənəddə 2019-cu ildən etibarən İranın HƏMAS-a aylıq maliyyə dəstəyini əhəmiyyətli dərəcədə artırdığı və bunun ayda on milyonlarla dollar səviyyəsinə çatdığı barədə ABŞ məlumatına istinad edilir.
Burada hüquqi baxımdan bir fərq də qorunmalıdır: Ədliyyə Nazirliyinin sənədi ABŞ hökumətinin ittiham materialıdır, İran dövlətinə qarşı çıxarılmış məhkəmə hökmü deyil.
Yardım bütün dövrlərdə fasiləsiz olubmu?..
Xeyr.
İran-HƏMAS münasibətləri hər zaman eyni səviyyədə olmayıb. Ən ciddi böhranlardan biri Suriya müharibəsi zamanı yaranıb. HƏMAS Bəşər Əsəd rejiminə qarşı mövqe tutduğu halda İran Əsəd hökumətinin əsas müttəfiqlərindən idi. Nəticədə Tehran-HƏMAS münasibətləri soyudu və İranın maliyyə və hərbi dəstəyini azaltdığı və ya dayandırdığı barədə məlumatlar yayıldı.
Sonradan münasibətlər yenidən bərpa edildi. 2017-ci ildə HƏMAS rəsmisi Saleh əl-Aruri Tehranda İran parlamentinin sədri Əli Laricani ilə görüşərək İranı Əl-Qəssam briqadalarının əsas dəstəkçilərindən biri adlandırdı.
Bu fakt göstərir ki, İranın HƏMAS-a dəstəyi fasiləsiz və şərtsiz olmayıb; siyasi vəziyyətə görə artıb, azalıb və müəyyən dövrlərdə kəsilib.
BMT İranın HƏMAS-a yardımını təsdiqləyibmi?..
Bu məsələni dəqiq ifadə etmək vacibdir. BMT-nin İranın HƏMAS-a verdiyi bütün maliyyə yardımını təsdiqləyən vahid və yekun hesabatından danışmaq düzgün olmaz. İran-HƏMAS maliyyə əlaqələrinə dair açıq sübutların əsas hissəsi ABŞ dövlət qurumlarının sənədlərindən, ABŞ Konqres materiallarından, Qərb dövlətlərinin sanksiyalarından və ən əsası, İran və HƏMAS rəsmilərinin öz açıqlamalarından ibarətdir.
Ona görə “BMT İranın HƏMAS-ı maliyyələşdirdiyini sübut edib” deməkdənsə, “İranın HƏMAS-a maliyyə və hərbi dəstəyi ABŞ və digər Qərb dövlətlərinin çoxsaylı sənədlərində, həmçinin tərəflərin öz açıqlamalarında sənədləşdirilib” demək daha doğrudur.
Bu, İranın İsrailə 7 oktyabr hücumunu planlaşdırdığını sübut edirmi?..
Xeyr. İranın HƏMAS-a uzunmüddətli maliyyə, silah və texniki yardım göstərməsi bir məsələdir. İranın 7 oktyabr 2023-cü il hücumunu konkret olaraq planlaşdırması, əmr etməsi və ya əməliyyatı birbaşa idarə etməsi isə başqa məsələdir. Birinci iddianı təsdiqləyən çoxsaylı açıq sənədlər və tərəflərin öz açıqlamaları var. İkinci iddia üçün isə ayrıca, birbaşa sübut tələb olunur. Bu səbəbdən “İran HƏMAS-ı maliyyələşdirib” faktından “İran 7 oktyabr hücumunu təşkil edib” nəticəsini çıxarmaq düzgün deyil.
Nəticə:
Araşdırmanın ortaya qoyduğu əsas nəticə budur: İranın HƏMAS-a uzun illər ərzində maliyyə, silah və texniki yardım göstərməsi barədə kifayət qədər ciddi və çoxşaxəli sübutlar mövcuddur. Bu fakt yalnız İsrailin iddialarına əsaslanmır. Həm ABŞ dövlət sənədlərində və sanksiya materiallarında İran-HƏMAS maliyyə kanalları sənədləşdirilib, həm də İran və HƏMAS rəsmiləri özləri bu dəstəyi müxtəlif vaxtlarda açıq şəkildə təsdiqləyiblər.
Bununla yanaşı, İranın hazırda HƏMAS-a maliyyə yardımını tamamilə dayandırdığı hələ təsdiqlənməyib. Hazırkı məlumat yalnız İsrail mediasının anonim fələstinli mənbəyə istinadla yaydığı xəbərə əsaslanır. Bu məlumata görə, Tehran HƏMAS-ın maliyyə dəstəyinin bərpası barədə müraciətini hələlik təmin etməyib.
Ona görə hazırkı mərhələdə ən düzgün nəticə belədir: İranın HƏMAS-ı uzun müddət maliyyələşdirdiyi faktı sənədləşdirilmişdir, lakin 2026-cı ilin oktyabrında bu maliyyələşmənin tam dayandırıldığı barədə məlumat hələ müstəqil və rəsmi şəkildə təsdiqlənməyib. Başqa sözlə, son xəbər İran-HƏMAS maliyyə əlaqələrinin mövcudluğunu yox, həmin dəstəyin hazırda davam edib-etməməsi və bərpa olunub-olunmayacağı ilə bağlı yeni iddianı əks etdirir...
