ABŞ, Rusiya və Çin nüvə silahına malik üç böyük dövlət kimi beynəlxalq təhlükəsizlik və geosiyasi proseslərdə mühüm rol oynayırlar.
Bu ölkələrin liderləri arasında mümkün üçtərəfli görüşün Rusiyanın beynəlxalq mövqeyinə və Ukrayna müharibəsinin gələcək gedişinə təsiri diqqət çəkən məsələlərdəndir.
Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski belə bir görüşün Rusiyanın beynəlxalq təcriddən çıxmasına şərait yarada biləcəyindən narahatlığını ifadə edib.
Bəs bu mümkün görüş Ukraynanın təhlükəsizlik maraqlarına və danışıqlar prosesindəki mövqeyinə necə təsir göstərə bilər?
Mövzu ilə bağlı Moderator.az-a politoloq Tural İsmayılov açıqlama verib.
"Çünki söhbət dünyanın hərbi, iqtisadi və geosiyasi baxımdan ən böyük güc mərkəzlərindən gedir. Belə bir təmasın əsas əhəmiyyəti yalnız Ukrayna müharibəsinin müzakirə edilməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda Moskvanın beynəlxalq münasibətlər sistemində hansı mövqedə dayanacağı, Vaşinqtonun Rusiya ilə münasibətlərdə hansı xətti seçəcəyi və Pekinin qlobal proseslərdə öz rolunu necə möhkəmləndirəcəyi ilə bağlıdır.
Vladimir Putin üçün belə bir görüşün baş tutması siyasi və diplomatik baxımdan əhəmiyyətli üstünlük yarada bilər. Qərbin sanksiyaları və Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi nəticəsində Moskvanın bir sıra Qərb ölkələri ilə münasibətləri ciddi şəkildə pisləşib.
Bu şəraitdə ABŞ və Çin liderləri ilə eyni siyasi platformada təmsil olunmaq Rusiya rəhbərliyinə beynəlxalq təcridin tam xarakter daşımadığını nümayiş etdirmək imkanı verərdi.
Bununla belə, diplomatik görüşün özü Rusiyanın təcriddən tam çıxması, sanksiyaların aradan qaldırılması və ya Qərblə münasibətlərinin normallaşması demək deyil. Belə nəticələr yalnız konkret siyasi razılaşmalar və onların icrası ilə mümkün ola bilər.
ABŞ Prezidenti Donald Trampın belə bir görüşə açıq olduğunu bildirməsi məsələyə əlavə siyasi çəki verir. Kremlin açıqlamasına görə, mümkün görüş ideyası müzakirə edilsə də, konkret razılaşma və gündəlik müəyyənləşdirilməyib.
Bu məqam vacibdir: hazırda söhbət baş tutacağı təsdiqlənmiş sammitdən deyil, reallaşma ehtimalı müzakirə olunan diplomatik təşəbbüsdən gedir".
Tural İsmayılov vurğulayıb ki, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin narahatlığını məhz bu kontekstdə anlamaq lazımdır:
"Əgər müharibənin dayandırılması məsələsi Ukraynanın iştirakı olmadan Moskva, Vaşinqton və Pekin arasında müzakirə edilərsə, Kiyevin təhlükəsizlik maraqları böyük güclərin geosiyasi sövdələşməsinin predmetinə çevrilə bilər.
Müharibəyə məruz qalan dövlətin öz gələcəyi ilə bağlı qərarların qəbul edildiyi masadan kənarda qalması beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri ilə uzlaşmır. Sülhün davamlı olması üçün Ukraynanın suverenliyi, ərazi bütövlüyü və təhlükəsizlik təminatları müzakirələrin mərkəzində dayanmalıdır.
Digər tərəfdən, belə bir görüşün Moskva üçün yaratdığı əsas üstünlük siyasi legitimlik və diplomatik manevr imkanlarının genişlənməsi ola bilər. Putin ABŞ və Çin liderləri ilə birbaşa təmas vasitəsilə Rusiyanın qlobal məsələlərdə nəzərə alınmalı aktor olduğunu göstərməyə çalışacaq.
Bu, daxili auditoriyaya da ünvanlanan mesajdır: Qərbin təzyiqlərinə baxmayaraq, Rusiya böyük dövlətlərlə danışıqlar aparmaq imkanını qoruyub saxlayır. Lakin beynəlxalq nüfuzun bərpası ilə müharibənin siyasi məqsədlərinə nail olmaq eyni məsələ deyil. Moskva diplomatik platforma əldə edə bilər, ancaq bu platformanın ona real güzəştlər qazandırıb-qazandırmayacağı digər iştirakçıların mövqeyindən asılıdır".
Politoloq onu da əlavə edib ki, Çinin mövqeyi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır:
"Pekin Rusiya ilə münasibətlərini qorumaqla yanaşı, ABŞ-la iqtisadi və strateji rəqabətini idarə etməyə çalışır. Belə görüş Çinə özünü qlobal təhlükəsizlik məsələlərində mühüm vasitəçi kimi təqdim etmək imkanı verə bilər.
Ancaq Pekinin iştirakı avtomatik olaraq Rusiyanın bütün tələblərini dəstəkləyəcəyi mənasına gəlmir. Çin üçün əsas məsələ öz milli maraqlarını qorumaq, beynəlxalq iqtisadi əlaqələrdə sabitliyi saxlamaq və böyük güclər arasındakı rəqabətdə manevr imkanlarını itirməməkdir.
Ukraynanın danışıqlar prosesindəki mövqeyi isə iki amillə müəyyənləşəcək: döyüş meydanındakı vəziyyət və beynəlxalq tərəfdaşların Kiyevə verdiyi dəstəyin davamlılığı.
Əgər mümkün sammit Rusiyaya əlavə diplomatik üstünlük qazandırsa, Ukraynaya atəşkəs və ərazi məsələlərində daha ağır şərtlərin qəbul etdirilməsi cəhdləri arta bilər.
Xüsusilə təhlükəsizlik təminatları dəqiq müəyyənləşdirilmədən əldə edilən atəşkəs gələcəkdə yeni hərbi qarşıdurma riskini aradan qaldırmaya bilər.
Buna görə Kiyev üçün əsas məsələ danışıqların keçirilməsinə qarşı çıxmaqdan daha çox, həmin prosesin şərtlərinin müəyyənləşdirilməsində iştirakını təmin etməkdir.
Bununla yanaşı, üç lider arasında təmasın mütləq mənfi nəticə doğuracağını söyləmək də düzgün olmazdı. Əgər görüş silahlara nəzarət, nüvə risklərinin azaldılması və Ukraynada döyüşlərin dayandırılması istiqamətində konkret mexanizmlərin hazırlanmasına xidmət etsə, beynəlxalq təhlükəsizliyə müsbət töhfə verə bilər.
Lakin belə nəticənin əldə olunması üçün siyasi bəyanatlar kifayət etmir. Atəşkəsin monitorinqi, razılaşmaların icrasına nəzarət, pozuntuların nəticələri və Ukraynaya veriləcək təhlükəsizlik təminatları aydın şəkildə müəyyənləşdirilməlidir.
Mənim qənaətimə görə, mümkün üçtərəfli görüşün əsas siyasi nəticəsi Rusiyanın beynəlxalq sistemdəki mövqeyinin hansı istiqamətdə dəyişəcəyindən daha çox, Ukrayna müharibəsinin həlli prosesində kimin gündəliyi müəyyənləşdirəcəyini göstərəcək.
Əgər Moskva bu platformadan müharibənin nəticələrini öz xeyrinə rəsmiləşdirmək üçün istifadə edərsə, görüş sülhə aparan yol deyil, Rusiyanın diplomatik mövqelərini möhkəmləndirən vasitəyə çevrilə bilər.
Əgər məqsəd real atəşkəsə və hüquqi baxımdan dayanıqlı razılaşmaya nail olmaqdırsa, Ukraynanın iştirakı, Avropanın təhlükəsizlik maraqları və beynəlxalq hüququn prinsipləri danışıqların ayrılmaz hissəsi olmalıdır.
Böyük dövlətlərin razılaşması müharibənin dayandırılmasına kömək edə bilər, amma Ukraynanın iradəsini əvəz edə bilməz. Davamlı sülhün meyarı liderlərin bir masa arxasında əyləşməsi deyil, əldə olunan razılaşmanın Ukraynanın suverenliyini qoruması, yeni təcavüzün qarşısını alması və Avropada təhlükəsizliyin uzunmüddətli əsaslarını yaratmasıdır".
Pərvin Şakirqızı
Moderator.az/ Redaktor
