“Türkiyə və Azərbaycanın ortaq marağı mülki dənizçilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və Qara dənizdə ticarət marşrutlarının qorunmasıdır. Bunun üçün…”
 




Rusiyanın Ukraynaya qarşı başlatdığı genişmiqyaslı müharibə artıq 5 ilə yaxındır ki, Qara dənizdə və digər sularda mülki gəmiçiliyi ciddi təhlükə altında saxlayır. Son olaraq, azərbaycanlı iş adamı Mübariz Mənsimovun şirkətinə məxsus olduğu bildirilən “Royad Mammadov” yük gəmisinin hücuma məruz qalması və batması, 2 nəfərin, o cümlədən gəmi kapitatının həlak olması regionda dəniz təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları yenidən artırıb. Müharibə boyunca Türkiyə şirkətləri ilə əlaqəli gəmilər də zərbələrə məruz qalıb, Türkiyə və Azərbaycan vətəndaşları arasında ölən və yaralananlar olub. Bəs indiyədək neçə gəmi hücuma məruz qalıb, bu hadisələrə görə hansı tərəflər məsuliyyət daşıyır və Ankara ilə Bakı öz vətəndaşlarının təhlükəsizliyini qorumaq üçün hansı addımları atıblar? Daha bir sual isə açıq qalır: Bu vəziyyət nə vaxta qədər davam edəcək və dövlətlərin nüfuzu ilə suverenliyinin qorunması baxımından hansı nəticələr doğurur?..
 
2022-ci il fevralın 24-dən 2026-cı il oktyabrın 10-dək olan dövr üzrə açıq mənbələri müqayisə etdikdə, mənzərə kifayət qədər ciddi görünür: həm Rusiya, həm də Ukraynanın hərbi əməliyyatları Türkiyə şirkətlərinə məxsus ticarət gəmilərinə zərər vurub. Dənizçilər arasında Türkiyə və Azərbaycan vətəndaşları da həlak olub.
 
Burada mühüm fərq var: Türkiyə şirkətinə məxsus gəmi, Türkiyə bayrağı altında üzən gəmi və Türkiyə vətəndaşlarının işlədiyi gəmi eyni anlayışlar deyil. Hücumların sayını və ölənlərin milliyyətini hesablayarkən bunları qarışdırmaq olmaz.
 
 Neçə gəmi vurulub?
 
Türkiyə Gəmi Sahibləri Assosiasiyasının açıq mənbələrə əsaslanan məlumatları barədə 28 avqust 2026-cı ildə dərc edilmiş xəbərə görə, Rusiyanın genişmiqyaslı müharibəsi başlayandan həmin il avqustun 26-dək Qara dənizdə və əlaqəli sularda 146 mülki və kommersiya gəmisinə qarşı birbaşa hücum, raket və dron zərbəsi, mina insidenti və ya silahlı müdaxilə sənədləşdirilib. Onlardan 34-ü Türkiyəyə məxsus və ya Türkiyə şirkətlərinin nəzarətində olan gəmilərdir. Cəmi 5 gəmi Türkiyə bayrağı altında üzürdü. 
 
Sənədləşdirilmiş bütün gəmilər
 
146
 
Türkiyə ilə əlaqəli gəmilər
 
34
 
Rusiya ilə əlaqələndirilən hallar
 
93
 
Ukrayna ilə əlaqələndirilən hallar
 
47
 
Gəmi sahibləri assosiasiyasının 26 avqust 2026-cı ilədək olan ümumi məlumatlarıdır. 93 və 47 rəqəmləri yalnız Türkiyə gəmilərinə deyil, bütün qeydə alınmış hadisələrə aiddir. Beş mina insidenti və bir hadisədə məsuliyyətin müəyyən edilməməsi də hesabatda ayrıca göstərilib.
 
Bu rəqəmlərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Türkiyə ilə əlaqəli 34 gəminin hamısının raketlə vurulduğunu söyləmək olmaz: statistikaya mina hadisələri və silahlı müdaxilələr də daxildir. Üstəlik, 2026-cı ilin avqust ayının sonundan sonra da yeni hücumlar qeydə alınıb. Buna görə 34 rəqəmi oktyabrın 10-na olan yekun göstərici deyil. 
 
 Hansı gəmiləri Rusiya, hansıları Ukrayna vurub?..
 
Hər bir gəmi üzrə hücum edən tərəfi dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Bəzi hadisələrdə tərəflər məsuliyyəti öz üzərinə götürüb, digərlərində isə yalnız bir tərəfin iddiası mövcuddur.
 
Rusiya ilə əlaqələndirilən əsas hadisələr
 
Ukrayna Hərbi Dəniz Qüvvələrinin məlumatına görə, Türkiyə şirkətinə məxsus, Qvineya-Bisau bayrağı altında üzən taxıl daşıyan gəmiyə Rusiya raketləri ilə zərbə endirilib. Ukrayna tərəfi 5 nəfərin öldüyünü, bir neçə nəfərin taleyinin isə ilkin mərhələdə naməlum qaldığını bildirib. Həlak olanların hamısının vətəndaşlığı barədə dəqiq məlumat yoxdur. 
 
Türkiyə bayrağı altında üzən, Rusiyanın Taman limanından Trabzona kömür daşıyan gəmi dron zərbəsinə məruz qalıb. Bir dənizçi həlak olub, üç nəfər yaralanıb. Hücum Ukraynanın Rusiyanın dəniz daşımaları ilə əlaqəli gəmilərinə qarşı əməliyyatları ilə eyni dövrə düşüb, lakin gəminin konkret olaraq həmin əməliyyatda hədəf seçildiyi tam təsdiqlənməyib. 
 
Türkiyə şirkətinə məxsus, Sent-Kits və Nevis bayrağı altında üzən taxıl gəmisində Rumıniyanın iqtisadi zonası yaxınlığında yanğın baş verib və gəmi batıb. Rumıniya hakimiyyəti iki nəfərin öldüyünü, 11 nəfərin xilas edildiyini açıqlayıb. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski hadisəyə görə Rusiyanın dronlarını günahlandırıb. Lakin Rumıniya hadisənin səbəbini müstəqil şəkildə təsdiqləməyib. 
 
Türkiyə şirkətinə məxsus, Panama bayrağı altında üzən yük gəmisi Ukraynanın Çornomorsk limanı yaxınlığında dron hücumuna məruz qalıb. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi hadisədən sonra iki Türkiyə vətəndaşının yaralandığını bildirib. Məlumatlarda Misir vətəndaşı olan aşpazın həlak olduğu da qeyd edilib. Ukrayna tərəfi həmin dövrdə liman ətrafına Rusiya zərbələri endirildiyini açıqlayıb. 
 
Bundan başqa, 2025-ci ilin dekabrında Rusiya qüvvələrinin Odessa və Çornomorsk limanlarına hücumları zamanı Türkiyə şirkətlərinə məxsus üç gəminin zədələndiyi bildirilmişdi. Bu hadisələr Türkiyənin mülki dəniz daşımalarının müharibədən nə dərəcədə təsirləndiyini göstərir. 
 
Ukrayna ilə əlaqələndirilən əsas hadisələr
 
Rusiya tərəfi Ukrayna dronlarının Azov dənizində iki yük gəmisinə hücum etdiyini bildirib. Gəmilər Türkiyədən Rostov-na-Donuya gedirdi. Ukrayna pilotsuz sistemləri qüvvələrinin komandanı Robert Brovdi həmin dövrdə Rusiya tərəfindən işğal olunmuş ərazilərdəki limanlarda bir neçə gəminin vurulduğunu açıqlamışdı. Ukrayna tərəfi hədəflərin Rusiya üçün taxıl və hərbi yüklərin daşınmasında iştirak etdiyini iddia edib. 
 
Türkiyə şirkəti tərəfindən istismar olunan Lider Bordo Mavi gəmisi Rusiyanın Tuapse limanı yaxınlığında dron hücumuna məruz qalıb, yanğın baş verib və 5 dənizçi yaralanıb. Zədələnmiş gəmiyə kömək etmək üçün göndərilən Lider Kocatepe də növbəti gün hücumla üzləşib. Ankara Ukraynanın səfirini Xarici İşlər Nazirliyinə çağıraraq narazılığını bildirib. Bu, Ukrayna ilə əlaqələndirilən hücumlara Türkiyənin verdiyi ən konkret diplomatik reaksiyalardan biridir. 
 
Burada mühüm məqam budur ki, Ukraynanın müəyyən gəmiləri vurduğunu etiraf etməsi həmin gəmilərin hamısının Türkiyəyə məxsus olması və ya bütün hücumların qanunsuz olması demək deyil. Eyni zamanda, Rusiyanın hərbi məqsədlərlə əlaqəli olduğunu iddia etdiyi kommersiya gəmilərinin hücuma məruz qalması onların mülki heyətinin təhlükəsizliyi məsələsini aradan qaldırmır.
 
Gəmilərdə Türkiyə və Azərbaycan vətəndaşlarından neçəsi həlak olub?
 
Bu sualın cavabında yalnız rəsmi və ya etibarlı mənbələrdə vətəndaşlığı müəyyən edilmiş şəxsləri saymaq lazımdır.
 
Türkiyə vətəndaşları
 
Ən azı 1 təsdiqlənmiş ölüm
 
Reyhan Sarı gəmisində həlak olan Türkiyə dənizçisi.
 
Azərbaycan vətəndaşları
 
Ən azı 6 təsdiqlənmiş ölüm
 
Azov dənizindəki “Natra” və “Zirkon” gəmilərində 4 nəfər, “TEDY” gəmisinə hücum zamanı isə 2 nəfər.
 
Bu rəqəmlər minimum təsdiqlənmiş saydır, bütün müharibə dövrü üzrə qəti yekun statistika deyil. Xüsusilə “Golden Leo” və “Royad Mammadov” gəmilərindəki bütün həlak olanların milliyyəti barədə tam məlumat yoxdur. Royad Mammadovun heyətində Azərbaycan vətəndaşları olub, amma həmin gəmidə ölən iki nəfərin Azərbaycan vətəndaşı olduğu indiyədək təqdim olunan rəsmi məlumatlarla təsdiqlənməyib. 
 
 Türkiyə hökuməti hadisələrə necə reaksiya verib?..
 
Ankara həm Rusiyaya, həm də Ukraynaya qarşı mülki gəmilərin təhlükəsizliyi məsələsində mövqeyini sərtləşdirib. Bununla belə, Türkiyə bütün hadisələrdə hücum edən tərəfin kimliyini rəsmi olaraq müəyyənləşdirməyib.
 
Ukraynanın səfiri çağırılıb. 29 avqust 2026-cı ildə Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi “Lider Bordo Mavi” və “Lider Kocatepe” gəmilərinə hücumlarla əlaqədar Ukraynanın Ankaradakı səfirini nazirliyə çağırıb. Türkiyə tərəfi gəmiçilik, insanların həyatı, əmlak və dəniz mühitinin qorunmasının vacibliyini vurğulayıb. 
 
Rusiya ilə bağlı narahatlıq da açıq ifadə olunub. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi 22 iyun 2026-cı ildə Çornomorsk yaxınlığında Türkiyəyə məxsus yük gəmisinə dron hücumundan sonra iki Türkiyə vətəndaşının yaralandığını bildirib və dənizdə təhlükəsizliyin təmin olunmasını tələb edib. 
 
Ərdoğan hər iki tərəfə çağırış edib. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan 24 sentyabr 2026-cı ildə Zelenski ilə görüşündə həm Rusiya, həm də Ukraynanın kommersiya gəmilərinə hücumlarını qəbuledilməz adlandırıb və Qara dənizdə gəmiçiliyin təhlükəsizliyinin təmin olunmasını istəyib. Ankara müharibənin dəniz ticarətinə və ərzaq təchizatına təsirinin qarşısını almaq üçün diplomatik səylər göstərdiyini bildirib. 
 
Türkiyə gəmilərə qəsdən hücum edildiyini təsdiqləyibmi?..
 
Burada iki məsələni fərqləndirmək lazımdır: gəminin hücuma məruz qalması və onun məhz Türkiyəyə məxsus olduğuna görə qəsdən hədəfə alınması. Türkiyə hökuməti ayrı-ayrı gəmilərə hücumları təsdiqləyib, narazılığını bildirib və diplomatik addımlar atıb. Ancaq bu açıqlamalardan bütün hadisələrdə Türkiyənin özünün və ya Türkiyə bayrağının qəsdən hədəfə alındığı nəticəsini çıxarmaq olmaz.
 
Məsələn, Ukrayna səfirinin çağırılması Ukrayna ilə əlaqələndirilən hücumlara ciddi etirazdır, lakin bu, gəmilərin məhz Türkiyə vətəndaşlarına zərər vurmaq məqsədilə seçildiyinin sübutu deyil. Eyni qayda Rusiya ilə əlaqələndirilən hücumlara da aiddir.
 
 Azərbaycan hökuməti necə reaksiya verib?..
 
Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin açıqlamaları göstərir ki, Bakı üçün əsas məsələlər vətəndaşların həyatının qorunması, konsulluq yardımı və təhlükəli bölgələrdə işləyən azərbaycanlıların təhlükəsizliyidir.
 
5–6 iyun 2026 — “Natra və Zirkon” Azərbaycan XİN Azov dənizində dron hücumları nəticəsində gəmilərdə olan Azərbaycan vətəndaşlarının öldüyünü və yaralandığını bildirib. Nazirliyin 6 iyun tarixli yenilənmiş məlumatında 4 Azərbaycan vətəndaşının öldüyü, 4 nəfərin yaralandığı qeyd olunub. Azərbaycan diplomatik nümayəndəlikləri və aidiyyəti qurumlar vətəndaşlara yardım göstərib. 
 
9–10 sentyabr 2026 — “TEDY”
 
 Xarici bayraqlı yük gəmisinə Qara dənizdə dron hücumu nəticəsində Azərbaycan vətəndaşları Aslan Əliyev və Asim Qasımov həlak olub, İmran Novruzov və Rauf Əliyev yaralanıb. Azərbaycan XİN həlak olanların ailələrinə başsağlığı verib, yaralıların müalicəsi və ölkəyə qaytarılması üçün diplomatik və konsulluq tədbirləri gördüyünü açıqlayıb. Nazirlik, həmçinin hərbi əməliyyatların getdiyi və təhlükəsizlik vəziyyətinin qeyri-sabit olduğu ərazilərə səfər etməməyə, həmin bölgələrdə işləməməyə və bu marşrutlarda işləyən gəmilərdə işə düzəlməkdən çəkinməyə çağırıb. 
 
Azərbaycanın bu açıqlamalarında əsas diqqət vətəndaşların müdafiəsinə və humanitar yardıma yönəlib. Təqdim olunan məlumatlarda Bakı hər iki hadisə üzrə hücumu konkret olaraq Rusiya və ya Ukraynanın törətdiyini qəti şəkildə elan etməyib.
 
 Nəticə: 
 
2026-cı ilin avqustunadək açıqlanmış statistikaya görə, müharibə dövründə 34 Türkiyə ilə əlaqəli gəmi hücum, mina insidenti və ya digər təhlükəli hadisələrə məruz qalıb. Ümumi qeydə alınmış hadisələrdə 93 hal Rusiya, 47 hal isə Ukrayna ilə əlaqələndirilib, lakin bu bölgü yalnız Türkiyə gəmilərinə aid deyil. Azərbaycan vətəndaşları arasında ən azı 6 ölüm, Türkiyə vətəndaşları arasında isə ən azı 1 təsdiqlənmiş ölüm barədə məlumat var. Bu rəqəmlər tam yekun deyil. Türkiyə hücumlara diplomatik etiraz edib, Azərbaycan isə həlak olan və yaralanan vətəndaşlarına konsulluq yardımı göstərib. Hər iki ölkə üçün əsas məsələ mülki dənizçilərin müharibənin qurbanına çevrilməsinin qarşısını almaqdır.
 
Bu, sonsuza qədər davam edə bilərmi? Dövlətlərin nüfuzu və suverenliyi məsələsi…
 
Türkiyə və Azərbaycan vətəndaşlarının müharibə bölgələrində həlak olması, bu ölkələrlə əlaqəli ticarət gəmilərinin hücumlara məruz qalması haqlı olaraq suallar doğurur: Bu vəziyyət nə vaxta qədər davam edəcək? Dövlətlərin vətəndaşlarının təhlükəsizliyini qorumaq imkanları harada başlayır və harada bitir? Bəs mülki gəmilərə zərbələr dövlətlərin beynəlxalq nüfuzuna və suverenliyinə necə təsir edir?
 
Əslində, heç bir dövlət öz vətəndaşlarının həyatının təhlükə altında qalmasını və mülki gəmilərinin təkrar-təkrar hücuma məruz qalmasını sonsuzadək qəbul etməyə məcbur deyil. Lakin belə hadisələrə son qoymaq üçün diplomatik etirazdan daha geniş mexanizmlər tələb oluna bilər.
 
Türkiyə NATO üzvü, Qara dənizdə güclü hərbi-dəniz imkanlarına malik ölkədir. Azərbaycan isə regional enerji və nəqliyyat marşrutlarında mühüm mövqeyə sahibdir. Bununla belə, bu statuslar həmin dövlətlərin Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yaratdığı təhlükələrdən avtomatik qorunması demək deyil. Ticarət gəmilərinin müxtəlif ölkələrin bayraqları altında üzməsi, fərqli şirkətlər tərəfindən idarə olunması və müharibə zonasına yaxın ərazilərdən keçməsi məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsini də çətinləşdirir.
 
Dövlətlər niyə daha sərt addımlar atmırlar?...
 
Bunun bir neçə səbəbi var.
 
Birincisi, diplomatik etirazla hərbi cavab arasında ciddi fərq var. Gəmiyə hücum edən tərəfin müəyyənləşdirilməsi, hadisənin qəsdən törədildiyinin sübuta yetirilməsi və cavab tədbirinin hüquqi əsaslarının müəyyən olunması vacibdir. Hücumun arxasında kimin dayandığı dəqiq bilinmədən hərbi cavab vermək daha geniş münaqişəyə səbəb ola bilər.
 
İkincisi, Türkiyə və Azərbaycan həm Rusiya, həm də Ukrayna ilə münasibətlərini nəzərə almalı, vətəndaşlarının təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı, regionda daha böyük müharibənin qarşısını almağa çalışmalıdır. Xüsusilə Qara dənizdə hərbi eskalasiya təkcə sahilyanı dövlətlərə deyil, beynəlxalq ticarətə, ərzaq və enerji daşımalarına da təsir edə bilər.
 
Üçüncüsü, kommersiya gəmilərinin müdafiəsi yalnız siyasi bəyanatlarla təmin edilmir. Bunun üçün dəniz təhlükəsizliyi üzrə razılaşmalar, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, riskli marşrutların məhdudlaşdırılması, sığorta və liman təhlükəsizliyi mexanizmləri, eləcə də hadisələrin müstəqil araşdırılması tələb olunur.
 
Bəs dövlətlərin nüfuzu və suverenliyi zədələnmir?..
 
Belə hadisələr cəmiyyətdə dövlətin öz vətəndaşlarını və iqtisadi maraqlarını qorumaq qabiliyyəti barədə haqlı narahatlıq yarada bilər. Xüsusilə hücumlar təkrarlanırsa və məsul şəxslər müəyyən edilmir və ya hadisələrin qarşısı alınmırsa, dövlətin beynəlxalq nüfuzu ilə bağlı suallar meydana çıxır.
 
Ancaq hər bir hücumun baş verməsi avtomatik olaraq dövlətin suverenliyinin pozulması və ya alçaldılması demək deyil. Hücumun harada baş verməsi, gəminin hansı bayraq altında üzməsi, hansı dövlətin yurisdiksiyasında olması və hadisənin hüquqi mahiyyəti nəzərə alınmalıdır.
 
Eyni zamanda, diplomatik etiraz zəiflik əlaməti kimi qiymətləndirilməməlidir. Dövlətlər bəzən məsul tərəfdən izahat tələb etməklə, səfirləri çağırmaqla, beynəlxalq təşkilatlara müraciət etməklə və iqtisadi-hüquqi tədbirlər görməklə nəticə əldə etməyə çalışırlar. Lakin belə addımların effektivliyi onların ardıcıl tətbiqindən və qarşı tərəfin reaksiyasından asılıdır.
 
Türkiyə və Azərbaycan nə edə bilər?..
 
Türkiyə və Azərbaycanın ortaq marağı mülki dənizçilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və Qara dənizdə ticarət marşrutlarının qorunmasıdır. Bunun üçün:
 
-Rusiya və Ukraynadan mülki gəmilərə hücumlarla bağlı aydın təminatlar tələb oluna bilər.
 
-Hər bir hadisə üzrə müstəqil araşdırma aparılması, sübutların toplanması və məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsi üçün beynəlxalq mexanizmlər işə salına bilər.
 
-Riskli marşrutlarda üzən gəmilər üçün xəbərdarlıq və məlumat mübadiləsi sistemi gücləndirilə bilər.
 
-Türkiyə və Azərbaycan vətəndaşlarının təhlükəsizliyinə dair konsulluq mexanizmləri və dəniz nəqliyyatı şirkətlərinin risk qiymətləndirməsi təkmilləşdirilə bilər.
 
-Təkrarlanan hücumlar sübuta yetirilərsə, beynəlxalq hüquqa uyğun diplomatik, iqtisadi və hüquqi tədbirlər nəzərdən keçirilə bilər.
 
Nəticə etibarilə, məsələ yalnız dövlətlərin nüfuzunun qorunması deyil, insan həyatının, beynəlxalq hüququn və mülki ticarətin müdafiəsidir. Türkiyə və Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə emosional bəyanatlarla kifayətlənmədən, hər bir hadisəyə dair sübutların toplanmasını, məsuliyyətin müəyyən edilməsini və gələcək hücumların qarşısını ala biləcək real təminatların yaradılmasını tələb etməkdir. Əks halda, müharibənin coğrafiyası genişləndikcə, onun nəticələri birbaşa döyüşlərdə iştirak etməyən ölkələrin vətəndaşlarına da təsir göstərməkdə davam edəcək...
 
Hazırladı:
 
Sultan Laçın