"Dini mənsubiyyətinə görə insanları alçaldan, onları cəmiyyətin düşməni kimi təqdim edən paylaşımlar qarşılıqlı münasibətlərə zərər vurur. Bununla yanaşı, dini hökmləri və din xadimlərinin fəaliyyətini təhqirə yol vermədən tənqid etmək ifadə azadlığının bir hissəsidir..."
 




“Cəmiyyətin mənəvi gücü hamının eyni düşünməsində deyil, fərqli düşünən insanların bir-birinə ədalətlə yanaşa bilməsindədir…”
 
-FİKİR SAVAŞI...-
 
Ötən bəhsimizdə islamofobiyanın tarixi, siyasi, sosial və psixoloji səbəblərinə, ayrı-ayrı ölkələrdə təzahürlərinə nəzər saldı. Söhbətimizin ikinci hissəsini isə əsasən bu suallar üzərində quracağıq:

(I hissə burada: )
 
Bəs əhalisinin böyük əksəriyyəti müsəlman olan Azərbaycanda islamofobiyaya meyillilik varmı? 
 
Dünyada və ölkəmizdə İslam qorxusu problemini qarşıdurma yaratmadan, sivil və optimal şəkildə necə həll etmək olar?
 
Bəs fərdi psixologiyadan qaynaqlanaraq ictimai düşmənçiliyə çevrilə bilən bu təhlükəli sosioloji-psixoloji xəstəliyi elə gerçək İslamın üsulları ilə müalicə etmək mümkündürmü?..
 
Azərbaycanda islamofobiya varmı?..
 
Azərbaycan tarixən İslam mədəniyyətinin mühüm mərkəzlərindən biri olub. Ölkəmizdə məscidlər, dini ziyarətgahlar və əsrlər boyu formalaşmış dini-mənəvi ənənələr mövcuddur. Eyni zamanda, Azərbaycan müxtəlif dinlərin nümayəndələrinin birgə yaşadığı, dünyəvi dövlət quruluşuna malik ölkədir.
 
Bəs əhalisinin əksəriyyətinin müsəlman olması Azərbaycanda islamofobiyanın mövcud ola bilməyəcəyi deməkdirmi? Əlbəttə, yox. Hər hansı dinin geniş yayılması həmin dinə və onun ardıcıllarına qarşı heç bir qərəzin olmadığına zəmanət vermir. Bununla belə, Azərbaycanda islamofobiyanın nə dərəcədə yayıldığını göstərən əhatəli və etibarlı araşdırmalar olmadan problemin miqyası barədə qəti nəticə çıxarmaq da düzgün olmaz.
 
Əvvəlcə anlayışları dəqiqləşdirək. İslamofobiya müsəlmanlara dini mənsubiyyətlərinə görə qorxu, düşmənçilik, nifrət və ayrı-seçkilik göstərilməsi, onların bütöv bir qrup kimi təhlükə mənbəyi təqdim olunmasıdır. Bir insanın dinə inanmaması, dini hökmlərlə razılaşmaması və ya dini qurumları tənqid etməsi isə öz-özlüyündə islamofobiya sayılmır...
 
Məsələn, bir şəxs rüşvətxor din xadimini tənqid edirsə, bu, dinə qarşı düşmənçilik deyil, konkret davranışa etirazdır. Amma həmin şəxsin hərəkətlərinə görə bütün müsəlmanları savadsız, təhlükəli və ya əxlaqsız adlandırırsa, artıq dini mənsubiyyət əsasında ümumiləşdirməyə yol verir.
 
Eyni qayda əks istiqamətdə də keçərlidir. Dindar insanın dini qaydaları qəbul etməyən şəxsi avtomatik olaraq mənəviyyatsız və ya cəmiyyət üçün təhlükəli hesab etməsi də dözümsüzlükdür.
 
Dünyəvilik İslam düşmənçiliyi demək deyil...
 
Azərbaycanda bəzən dünyəvi həyat tərzi ilə dindarlıq arasında süni qarşıdurma yaradılır. Halbuki dünyəvi dövlətin mahiyyəti dini inancı qadağan etmək deyil, dövlət idarəçiliyinin hər hansı dini məzhəbin hökmranlığına tabe olmamasını və vətəndaşların hüquqlarının bərabər qorunmasını təmin etməkdir.
 
Azərbaycan Konstitusiyasının 18-ci maddəsinə əsasən, din dövlətdən ayrıdır və bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir. 25-ci maddə bərabərlik prinsipini, 48-ci maddə isə vicdan azadlığını təsbit edir.
 
Bu prinsiplər həm müsəlmanın öz dini inancını sərbəst yaşamasını, həm başqa dinə mənsub insanın öz etiqadına uyğun həyat sürməsini, həm də heç bir dinə inanmayan şəxsin hüquqlarının qorunmasını nəzərdə tutur.
 
Hicablı qadını, saqqallı kişini və ya məscidə gedən insanı yalnız görünüşünə görə şübhəli hesab etmək düzgün deyil. Eyni zamanda, dini qaydaların cəmiyyətin bütün üzvlərinə məcburi tətbiqini tələb etmək də vicdan azadlığı prinsipinə uyğun gəlmir. Əsas meyar insanın hansı inanca sahib olması deyil, başqalarının hüquqlarına necə yanaşması və qanunlara necə əməl etməsidir...
 
 
Azərbaycanda islamofobiya hansı formalarda meydana çıxa bilər?..
 
Birincisi: yanlış dini stereotiplər… 
 
Bütün dindarları radikal, hicablı qadınları savadsız və ya saqqallı kişiləri təhlükəli hesab etmək dini mənsubiyyətə əsaslanan qərəzdir…
 
İkincisi: dini görünüşə görə ayrı-seçkilik... 
 
Əgər insan peşəkar keyfiyyətlərinə deyil, yalnız dini geyiminə və ya görünüşünə görə təhqir edilir, əsassız şübhə altına alınır və hüquqlarından məhrum edilirsə, bu hal araşdırılmalıdır…
 
Üçüncüsü: radikalizm qorxusunun ümumiləşdirilməsi... 
 
Dini ekstremizmlə mübarizə zəruridir. Lakin ekstremist qrupların mövcudluğundan istifadə edərək bütün müsəlmanları təhlükə kimi təqdim etmək problemi həll etmir, əksinə, cəmiyyətdə qarşılıqlı inamsızlığı gücləndirir...
 
Dördüncüsü: sosial şəbəkələrdə nifrət dili... 
 
Dini mənsubiyyətinə görə insanları alçaldan, onları cəmiyyətin düşməni kimi təqdim edən paylaşımlar qarşılıqlı münasibətlərə zərər vurur. Bununla yanaşı, dini hökmləri və din xadimlərinin fəaliyyətini təhqirə yol vermədən tənqid etmək ifadə azadlığının bir hissəsidir...
 
Burada mühüm məqamı unutmayaq: ayrı-ayrı hadisələrin mövcudluğu bütöv bir cəmiyyətin islamofob olduğunu sübut etmir. Bunun üçün sistemli araşdırmalar, ictimai rəy sorğuları və konkret faktlar lazımdır...
 
Bütün bunları nəzərə alaraq hesab edirik ki, son həftələrdə məktəblərdə vahid formanın tətbiqi ilə bağlı baş örtüklü şagird və müəllimlərin taleyi ilə bağlı aparılan müzakirələr həddindən artıq ehtiyatla aparılmalı və sonda hökumət və cəmiyyət elə bir ortaq məxrəcə gəlməlidir ki, baş verənlər daxildə və ya xaricdə  “ölkədə islamofobiya var” düşüncəsinə gətirib çıxarmasın...
 
Bəs islamofobiyanın qarşısını necə almaq olar?..
 
Bu problemin həlli nə dini tənqidi qadağan etməkdə, nə də dinə inanan insanları susdurmaqdadır. Məqsəd fərqli inanclara və dünyagörüşlərinə malik insanların bir-birinin hüquqlarına hörmət etdiyi cəmiyyət yaratmaqdır.
 
1. Maarifləndirmə və düzgün dini bilik... 
 
İslam haqqında təsəvvürlər yalnız sosial şəbəkələrdəki qalmaqallı görüntülərdən və radikal qrupların təbliğatından formalaşırsa, yanlış qənaətlərin yaranması təəccüblü deyil. Məktəblərdə, universitetlərdə və mediada dinlər tarixi, dini müxtəliflik, insan hüquqları və tənqidi düşüncə barədə düzgün məlumatlar yayılmalıdır.
 
2. Dini qurumların məsuliyyəti. 
 
Dini nüfuzdan şəxsi maraqlar üçün istifadə, rüşvət, dələduzluq, fanatizm və başqa inanclara qarşı nifrət İslamın adına xələl gətirir. Dini təmsil etdiyini iddia edən şəxslər ilk növbədə öz davranışları ilə ədalət, dürüstlük və mərhəmət nümunəsi göstərməlidirlər.
 
3. Qanun qarşısında bərabərlik... 
 
Dini mənsubiyyətə görə ayrı-seçkilik, təhqir və zorakılıq halları araşdırılmalı, zərərçəkənlərin hüquqları qorunmalıdır. Eyni zamanda, din adı altında törədilən qanun pozuntuları da məsuliyyətsiz buraxılmamalıdır.
 
4. Medianın məsuliyyəti... 
 
Ayrı-ayrı şəxslərin cinayətlərini bütöv bir dinə aid etməkdən çəkinmək lazımdır. Jurnalistlər həm dini qurumlardakı qanunsuzluqları, həm radikalizmi, həm də müsəlmanlara qarşı ayrı-seçkiliyi faktlar əsasında araşdırmalıdırlar.
 
5. Dinlərarası və dünyagörüşlərarası dialoq... 
 
Müsəlmanlarla başqa dinlərin nümayəndələri, eləcə də dindarlarla ateistlər və aqnostiklər arasında açıq ünsiyyət stereotiplərin zəifləməsinə kömək edə bilər. İnsanları birləşdirən ortaq dəyərlər — ədalət, dürüstlük, mərhəmət və insan ləyaqətinə hörmət — cəmiyyətin birliyini möhkəmləndirə bilər.
 
İslamofobiyaya qarşı mübarizə elə İslamın prinsiplərinə uyğun aparıla bilərmi?..
 
İslamın dini dünyagörüşünə əsasən, bu mübarizənin mühüm mənəvi dayaqları ədalət, mərhəmət və insan ləyaqətidir.
 
Qurani-Kərimin “Bəqərə” surəsinin 256-cı ayəsində buyurulur: 
 
“Dində məcburiyyət yoxdur”.
 
“Maidə” surəsinin 8-ci ayəsində isə belə deyilir: 
 
“Bir camaata qarşı olan kin-küdurətiniz sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun”.
 
Bu prinsiplər göstərir ki, insanın dini seçimində məcburiyyətə yol verilməməli, başqa insanlara qarşı ədalətsizlik dini və ya siyasi düşmənçiliklə əsaslandırılmamalıdır.
 
İslamın adından danışan şəxs başqa dinə mənsub insanları təhqir edir, onların hüquqlarını inkar edir və ya zorakılığa çağırırsa, bu davranışı tənqid etmək dinə düşmənçilik deyil. Eyni zamanda, müsəlmanlar da başqalarının dini inancına və ya inancsızlığına hörmət etməli, öz fikirlərini zorla qəbul etdirməyə çalışmamalıdırlar.
 
Son söz əvəzi...
 
İslamofobiya ilə mübarizə aparmaq üçün ilk növbədə qorxu, qərəz və düşmənçiliyin səbəblərini müəyyənləşdirmək lazımdır. Bəzən bunun arxasında siyasi maraqlar, bəzən məlumatsızlıq, bəzən şəxsi təcrübələr, bəzən də real sosial problemlərin yanlış ümumiləşdirilməsi dayanır.
 
Eyni zamanda, hər dini tənqidi islamofobiya adlandırmaq da düzgün deyil. Dini qurumların fəaliyyətini, din xadimlərinin davranışını və dini hökmlərin ictimai həyata təsirini sivil şəkildə müzakirə etmək mümkündür və zəruridir.
 
Azərbaycanda əsas məqsəd hər kəsi eyni cür inanmağa məcbur etmək deyil, fərqli düşünən insanların bir-birinin hüquqlarına hörmət etdiyi cəmiyyət qurmaq olmalıdır.
 
İslamı müdafiə etmək başqalarına nifrət etmək demək deyil. İslamı tənqid etmək də bütün müsəlmanlara düşmən olmaq demək deyil...
 
Bəlkə də, problemin ən optimal həlli elə buradan başlayır: dini kimliyə görə kollektiv ittihamı rədd etmək, həqiqi cinayət və ədalətsizlikləri gizlətməmək, insanı inancından asılı olmayaraq hüquqlara sahib fərd kimi qəbul etmək. Çünki cəmiyyətin mənəvi gücü hamının eyni düşünməsində deyil, fərqli düşünən insanların bir-birinə ədalətlə yanaşa bilməsindədir.
 
Sultan Laçın