“Dövlətlərarası mübahisələrin həlli zamanı ərazilərin mübadiləsinə dair İsrail–Misir və Hindistan–Banqladeş razılaşmalarını nümunə göstərib. Bu presedentlər ərazi məsələlərinin qarşılıqlı razılaşmalar əsasında həllinin beynəlxalq təcrübədə mümkün olduğunu göstərir...”
 




Paşinyanın anklav təklifi: sülhə aparan kompromis, yoxsa yeni mübahisə mənbəyi?..
 
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Azərbaycanla anklav və eksklav məsələsini bərabər sahəli ərazilərin mübadiləsi yolu ilə həll etmək təşəbbüsü hər iki ölkənin ekspert dairələrində fərqli yanaşmalar doğurub. Ermənistanlı politoloqlar bu variantın hüquqi prosedurlar və təhlükəsizlik baxımından ciddi çətinliklər yarada biləcəyini vurğulayırlar. Azərbaycanlı analitiklər isə ərazi mübadiləsi ideyasını mümkün həll yolu hesab etsələr də, Azərbaycanın tarixi ərazisi olan Başkəndin (Ermənistanın işlətdiyi adla “Artsvaşen”) Ermənistanın tərkibində saxlanılması təklifinə etiraz edirlər.

Moderator.az-ın araşdırmasından bəlli olub ki, “Kavkazskiy uzel” nəşri Azərbaycan və Ermənistan ekspertlərinin mövqelərini, ərazi mübadiləsinin hüquqi əsaslarını, sərhədyanı əhalinin təhlükəsizliyi məsələsini və prosesin TRIPP layihəsinə mümkün təsirlərini təhlil edib.
 
Nəşrin məlumatına görə, oktyabrın 14-də Paşinyan Azərbaycanla sərhəddə yerləşən anklav və eksklavlarla bağlı problemin bərabər sahəli ərazilərin mübadiləsi yolu ilə həllini təklif edib. Onun yanaşmasına əsasən, sərhədlərin delimitasiyası başa çatdıqdan sonra hər iki ölkənin ərazisində qarşı tərəfə aid anklavlar qalmamalı, nəqliyyat və digər kommunikasiyaların fəaliyyəti təmin olunmalıdır.
 
Ermənistanın baş naziri bu ideyanın Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Türkmənistanda apardığı söhbətlərdən sonra onda yaranan ilkin təəssürata əsaslandığını bildirib.
 
Oktyabrın 15-də hökumətin iclasından sonra keçirilən brifinqdə Paşinyan məsələ ilə bağlı hələlik konkret razılaşmanın olmadığını, lakin tərəflər arasında müəyyən anlaşmanın mövcud olduğunu söyləyib. O, Kərki, Barxudarlı, Sofulu, Aşağı Əskipara və Başkənd kəndlərinin adlarını çəkib.
 
Paşinyanın açıqlamasında diqqət çəkən məqamlardan biri Başkəndin Ermənistanın tərkibində saxlanılması təklifidir. Baş nazir kəndin ərazi konfiqurasiyasının dəyişdirilməsi və onunla Ermənistanın əsas ərazisi arasında başqa dövlətə məxsus torpaq sahəsinin qalmaması variantını da irəli sürüb. Onun fikrincə, oxşar yanaşma sərhədin digər tərəfindəki ərazilərə də tətbiq oluna bilər.
 
Lakin bu təklifin həyata keçirilməsi yalnız siyasi razılaşmadan deyil, həm də hüquqi mexanizmlərdən, sərhədyanı əhalinin maraqlarının qorunmasından və tərəflərin təhlükəsizlik təminatlarından asılı olacaq.
 
Ermənistanlı ekspertlər: hər iki ölkədə referendumlar keçirilməlidir...
 
Politoloq David Stepanyan hesab edir ki, ərazilərin mübadiləsi mürəkkəb konstitusion prosedurlar tələb edə bilər. Onun sözlərinə görə, hüquqi baxımdan bu proses hər iki ölkədə ümumxalq referendumlarının keçirilməsini və ya sərhədlərin delimitasiyası ilə bağlı xüsusi hüquqi formulaların hazırlanmasını zəruri edə bilər.
 
Stepanyan Ermənistan Konstitusiyasının 205-ci maddəsinə istinad edərək respublikanın ərazisinin dəyişdirilməsi ilə bağlı məsələlərin referendum yolu ilə həll edilməli olduğunu bildirib. O, bunun ölkə daxilində ciddi siyasi risklər yarada biləcəyini vurğulayıb.
 
Politoloqun fikrincə, Azərbaycan Konstitusiyasının 11-ci maddəsi də ölkə ərazisinin bütövlüyünü və bölünməzliyini təsbit edir, dövlət sərhədlərinin dəyişdirilməsini isə ümumxalq səsverməsi ilə əlaqələndirir. Buna görə də, onun qənaətinə əsasən, tərəflər referendum keçirmədən razılığa gəlmək istəyərsə, prosesi ərazilərin verilməsi kimi deyil, razılaşdırılmış xəritələr əsasında dövlət sərhədinin texniki dəqiqləşdirilməsi kimi rəsmiləşdirməyə çalışa bilərlər.
 
Stepanyan ərazi mübadiləsinin qarşısında başqa çətinliklərin də olduğunu qeyd edib. Bunlara sərhədyanı kənd sakinlərinin təhlükəsizlik, su ehtiyatları və otlaq sahələri ilə bağlı narahatlıqları, şəxsi mülkiyyətə görə kompensasiyaların ödənilməsi, eləcə də İrəvan–Meğri yolu kimi mühüm avtomobil marşrutlarının dəyişdirilməsi zərurəti daxildir.
 
Bununla belə, o, ərazilərin sülh yolu ilə və institusional mexanizmlər əsasında mübadiləsinin TRIPP layihəsini təhlükə altına almadığını, əksinə, layihənin həyata keçirilməsi üçün əlavə təminat yarada biləcəyini düşünür. Stepanyanın fikrincə, əsas risklər prosesin uzanması, kütləvi etirazların yaranması və anklavlar məsələsinin sülh sazişinin imzalanmasını gecikdirmək üçün istifadə olunması ilə bağlıdır.
 
Politoloq Artak Xaçikyan isə məsələyə daha sərt yanaşır. O, anklavların verilməsi ilə bağlı müzakirələrin Ermənistanın müdafiə qabiliyyətini zəiflədə biləcəyini və ölkənin strateji nəqliyyat xətlərini təhlükə altına sala biləcəyini iddia edir.
 
Xaçikyanın fikrincə, ərazilərin mübadiləsi Ermənistanın cənubunu İranla birləşdirən əsas yollar, eləcə də Gürcüstan istiqamətindəki avtomobil magistralları baxımından ciddi nəticələr doğura bilər. O, bu təşəbbüsü Azərbaycanın strateji yüksəkliklər və mühüm nəqliyyat qovşaqları üzərində üstünlük əldə etməsinə imkan yarada biləcək addım kimi qiymətləndirir.
 
Erməni politoloq həmçinin sovet dövrünün inzibati xəritələrinin Ermənistanın suveren hüquqları nəzərə alınmadan hazırlandığını iddia edib. Onun mövqeyinə görə, Azərbaycanla sərhədin delimitasiyası Ermənistanın suveren ərazisi olduğunu iddia etdiyi və hazırda Azərbaycanın nəzarətində qaldığını bildirdiyi sahələrlə bağlı mübahisələr həll edilmədən aparılmamalıdır.
 
Xaçikyanın bu fikirləri Ermənistan daxilində ərazi mübadiləsinə qarşı mövcud olan siyasi və təhlükəsizlik narahatlıqlarını əks etdirir. Bununla belə, onun səsləndirdiyi qiymətləndirmələr ekspert mövqeyidir və tərəflər arasında əldə edilmiş rəsmi razılaşma kimi qəbul edilməməlidir.
 
Azərbaycanlı ekspert: məsələ referendum olmadan da həll edilə bilər…
 
Azərbaycan Milli Avrointeqrasiya Komitəsinin üzvü Toğrul Cuvarlı isə ərazilərin mübadiləsi məsələsinin referendum keçirilmədən də həllinin mümkün olduğunu düşünür. Onun fikrincə, söhbət nisbətən kiçik sərhədyanı sahələrdən getdiyinə görə, sərhəd xəttinin delimitasiya və demarkasiya çərçivəsində müəyyənləşdirilməsi, dövlətlərarası sazişlə rəsmiləşdirilməsi və Azərbaycan parlamentində ratifikasiya olunması variantı nəzərdən keçirilə bilər…
 
Cuvarlı əraziləri digər dövlətin nəzarətinə keçəcək yaşayış məntəqələrinin sakinlərinə kompensasiya ödənilməsinin də mümkün olduğunu bildirib.
 
O, Ermənistanın baş naziri Hikmət Hacıyevin təsvir etdiyi variantda azərbaycanlı sakinlərin yenidən köçürülməsinə ehtiyac qalmayacağını qeyd edib. Cuvarlının sözlərinə görə, həmin şəxslər artıq Azərbaycanın digər bölgələrində məskunlaşıblar və onlara yaşadıqları yerlərdə mənzil və torpaq sahələrinin xüsusi mülkiyyətə verilməsi məsələsi nəzərdən keçirilə bilər.
 
Ekspert Azərbaycanın tarixi ərazisi olan Barxudarlı və Sofulu kəndlərinin Azərbaycan nəzarətinə qaytarılmasından sonra sakinlərin öz yurdlarına dönə biləcəyini də bildirib.
 
Cuvarlı dövlətlərarası mübahisələrin həlli zamanı ərazilərin mübadiləsinə dair İsrail–Misir və Hindistan–Banqladeş razılaşmalarını nümunə göstərib. Bu presedentlər ərazi məsələlərinin qarşılıqlı razılaşmalar əsasında həllinin beynəlxalq təcrübədə mümkün olduğunu göstərir. Bununla belə, həmin nümunələrin hər birinin özünəməxsus hüquqi və siyasi şəraiti olub.
 
Başkənd məsələsi və TRIPP layihəsinin gələcəyi...
 
Paşinyanın təklifində ən çox mübahisə doğura biləcək məsələlərdən biri Başkəndin Ermənistanın tərkibində saxlanılması ideyasıdır. Azərbaycan baxımından bu kəndin geri qaytarılması ərazi bütövlüyü və tarixi hüquqlar məsələsi ilə bağlıdır. Ermənistan tərəfinin mövqeyi isə ərazinin konfiqurasiyasının dəyişdirilməsi və öz əsas ərazisi ilə əlaqəsinin təmin olunması üzərində qurulur.
 
Bu səbəbdən bərabər sahəli ərazilərin mübadiləsi ideyası yalnız torpaq sahələrinin ölçülərinin müqayisəsi ilə məhdudlaşmır. Söhbət həm də ərazilərin hüquqi statusundan, strateji əhəmiyyətindən, yaşayış məntəqələrinin kommunikasiyalarından, su və otlaq ehtiyatlarından, mülkiyyət hüquqlarından və sakinlərin təhlükəsizliyindən gedir.
 
Ekspertlər ərazilərin mübadiləsinin TRIPP layihəsinə birbaşa mənfi təsir göstərməyəcəyini bildirib. Onların fikrincə, anklav kəndlər sərhədin layihənin nəzərdə tutulan marşrutundan fərqli hissələrində yerləşir.
 
Bununla belə, prosesin uzanması, daxili siyasi gərginliyin artması və tərəflərin bir-birinin addımlarını təhlükəsizlik təhdidi kimi qiymətləndirməsi regional nəqliyyat layihələrinin icrasına dolayı təsir göstərə bilər.
 
Ərazi mübadiləsi sülh prosesinə nə verə bilər?..
 
Paşinyanın təşəbbüsü Azərbaycan və Ermənistan arasında sərhəd məsələlərinin həlli üçün mümkün variantlardan biri kimi təqdim olunur. Lakin hazırkı mərhələdə bunu tərəflərin razılaşdırılmış qərarı kimi qiymətləndirmək olmaz. Ermənistan baş nazirinin özünün də bildirdiyi kimi, konkret razılaşma hələ mövcud deyil.
 
Məsələnin həlli üçün ilk növbədə tərəflərin hansı hüquqi mexanizmdən istifadə edəcəyi, ərazilərin statusunun hansı xəritələr əsasında müəyyənləşdiriləcəyi və sərhədyanı əhalinin hüquqlarının necə qorunacağı aydınlaşdırılmalıdır. Eyni zamanda, ərazi mübadiləsinin sülh sazişinin imzalanması və kommunikasiyaların açılması prosesinə necə bağlanacağı da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
 
Əgər tərəflər qarşılıqlı razılığa gələrək hüquqi və təhlükəsizlik məsələlərini həll edə bilsələr, anklav və eksklav problemi regional əməkdaşlığın genişlənməsinə mane olan məsələlərdən birinin aradan qaldırılmasına şərait yarada bilər. Əks halda, bu mövzu daxili siyasi mübarizənin və qarşılıqlı etimadsızlığın yeni mənbəyinə çevrilə bilər.
 
Nəticə etibarilə, ərazilərin mübadiləsi ideyasının perspektivi onun siyasi bəyanat səviyyəsindən konkret hüquqi razılaşma mərhələsinə keçib-keçməyəcəyindən asılıdır. Burada əsas məsələ yalnız ərazilərin ölçüsünün bərabərliyi deyil, hər iki dövlətin suveren hüquqlarının, əhalinin təhlükəsizliyinin və uzunmüddətli sülhün təmin edilməsidir...
 
Sultan Laçın