Maliyyə hakimiyyəti, siyasi himayədarlıq və gizli dünya hökuməti mifi...
 




Giriş: Dünyada hakimiyyət kimlərin əlindədir?..
 
Siyasi hakimiyyətlə iri kapitalın qarşılıqlı münasibətləri müasir dünyanın əsas problemlərindən biridir. Prezidentlər vergilər, sanksiyalar, enerji siyasəti, hərbi xərclər və beynəlxalq ticarət barədə qərarlar qəbul edirlər. Böyük korporasiyalar, banklar, investisiya fondları və varlı şəxslər isə lobbiçilik, seçki kampaniyalarının maliyyələşdirilməsi və hakimiyyət nümayəndələrinə çıxış imkanları vasitəsilə həmin qərarlara təsir göstərə bilirlər.
 
Rusiya-Ukrayna müharibəsinin davam etdiyi son illərdə dünya siyasətinin pərdəarxası ilə bağlı çoxsaylı iddialar səsləndirilir. Bu iddiaların bir qismində ABŞ prezidenti Donald Trampın və Rusiya prezidenti Vladimir Putinin qərarlarına Rotşildlər, Rokfellerlər və Morqanlar kimi nüfuzlu maliyyə sülalələrinin təsir göstərdiyi, hətta onların qlobal maraqlar naminə yönləndirildiyi irəli sürülür. Bəs bu fikirlərin nə qədəri real faktlara, nə qədəri ehtimallara və konspirativ nəzəriyyələrə əsaslanır? Doğrudanmı dünya siyasətinin taleyini seçilmiş prezidentlərdən daha güclü maliyyə mərkəzləri müəyyənləşdirir, yoxsa burada söhbət siyasi və iqtisadi maraqların mürəkkəb qarşılıqlı təsirindən gedir? Bu araşdırmada Tramp və Putinin biznes dairələri ilə əlaqələrini, qlobal kapitalın siyasi qərarlara təsir imkanlarını və «gizli dünya hökuməti» iddialarının faktlarla nə dərəcədə uzlaşdığını araşdıracağıq.
 
Donald Tramp və Vladimir Putin siyasi hakimiyyətlə iqtisadi gücün münasibətlərinin iki fərqli nümunəsidir. Tramp daşınmaz əmlak biznesindən və şou-biznesdən siyasətə gəlib, Putin isə Rusiya dövlətinin və təhlükəsizlik aparatının daxilində mövqelərini möhkəmləndirərək hakimiyyətə yüksəlib. Hər iki liderin nüfuzlu biznes dairələri ilə əlaqələri olsa da, bu münasibətlər fərqli sistemlərdə formalaşıb.
Əsas sual varlı insanların siyasətə təsir edib-etməməsi deyil. Əsas məsələ Rotşildlər, Rokfellerlər və Morqanlar kimi maliyyə sülalələrinin Trampı və ya Putini gizli şəkildə idarə edib-etməməsidir.
 
Bu məsələdə üç anlayışı fərqləndirmək vacibdir:
 
Təsdiqlənmiş faktlar: rəsmi görüşlər, maliyyə sənədləri, müqavilələr və institusional səlahiyyətlər.
 
Faktlara əsaslanan təhlillər: siyasi himayədarlıq, iqtisadi asılılıq və maraqlar toqquşması barədə sübutlardan çıxarılan nəticələr.
 
Təsdiqlənməmiş iddialar: müstəqil və yoxlanıla bilən sübutlarla təsdiqlənməyən fikirlər.
 
Maliyyə gücünün müəyyən dairələrdə cəmləşməsi ciddi araşdırma tələb edir. Lakin bu problemi izah etmək üçün bütün dünyanı idarə edən vahid gizli mərkəzin mövcudluğunu fərz etmək lazım deyil.
 
I. Donald Tramp: biznes və siyasi hakimiyyət
 
1.1. Trampın iri maliyyə dairələri ilə əlaqələri
Trampın bank, texnologiya, investisiya və sənaye sahələrinin rəhbərləri ilə görüşləri sənədləşdirilib.
 
2025-ci ildə Ağ Evdə keçirilən görüşlərdə “JPMorgan Chase”-in rəhbəri Ceymi Daymon, “BlackRock”-un rəhbəri Larri Fink, “Blackstone”-un rəhbəri Stiven Şvarsman, “General Motors”-un rəhbəri Meri Barra və digər nüfuzlu biznes nümayəndələri iştirak ediblər. Həmin ilin noyabrında Uoll-stritin aparıcı şəxslərinin qatıldığı şam yeməyi barədə də media məlumatları yayımlanıb.
 
Bu görüşlər prezidentlə iri biznes dairələri arasında birbaşa təmasların mövcudluğunu təsdiqləyir. Korporativ rəhbərlər öz maraqlarını administrasiyaya çatdıra, investisiyaları və tənzimləmə dəyişikliklərini müzakirə edə bilirlər.
 
Lakin görüşdə iştirak etmək həmin şəxslərin prezidentə nəzarət etdiyini və ya gizli sövdələşmə bağladığını sübut etmir. Əsas sual biznes dairələrinin qərar qəbul edənlərə çıxış imkanlarının nə dərəcədə şəffaf olması və ictimai maraqların necə qorunmasıdır.
 
1.2. Trampın şəxsi maliyyə maraqları
 
Trampın prezidentlik vəzifəsi ilə şəxsi biznes maraqları arasındakı münasibətlər uzun müddətdir müzakirə olunur. Onun dövlət müqavilələrinə, vergilərə, tənzimləməyə və beynəlxalq münasibətlərə təsir edən qərarlar qəbul etməsi mümkün maraqlar toqquşması məsələsini aktuallaşdırır.
 
“Reuters”-in 2025-ci ilin martında dərc etdiyi araşdırmada Trampın kriptovalyuta layihələri, daşınmaz əmlak maraqları və digər biznes fəaliyyəti ətrafındakı narahatlıqlar nəzərdən keçirilib. Biznesin idarəçiliyinin ailə üzvlərinə həvalə olunması mümkün maraqlar toqquşmasının bütün formalarını avtomatik aradan qaldırmır.
 
Belə məsələlər maliyyə açıqlamaları, müqavilələr, korporativ sənədlər və konkret siyasi qərarlarla bağlı faktlar əsasında araşdırılmalıdır. İctimai narahatlıq və ya biznes əlaqəsinin mövcudluğu özlüyündə qanun pozuntusunu sübut etmir.
 
1.3. Siyasi donorlar prezidentə təsir göstərə bilirlərmi?
 
ABŞ-da fərdi donorlar, siyasi fəaliyyət komitələri və müxtəlif maraq qrupları seçki kampaniyalarını maliyyələşdirə bilirlər. Bu mexanizmlər siyasi rəqabətin bir hissəsi olsa da, böyük maliyyə resurslarına sahib şəxslərin siyasi gündəliyə təsir imkanları adi seçicilərlə müqayisədə daha geniş ola bilər.
 
Əsas məsələ ianənin verilməsi deyil, onun müqabilində konkret qərar və ya güzəşt əldə edilib-edilməməsidir. Bunun üçün siyasi maliyyələşmə ilə dövlət müqavilələri, vergi qərarları və tənzimləyici dəyişikliklər arasında sənədləşdirilmiş əlaqə araşdırılmalıdır.
 
Deməli, Trampın siyasi donorları və korporativ əlaqələri onun siyasətinə kimin təsir göstərə biləcəyini öyrənmək üçün əhəmiyyətlidir. Lakin bu əlaqələr bütün qərarların milyarderlər tərəfindən idarə edildiyini göstərmir.
 
1.4. Trampı Rokfellerlər idarə edirmi?..
 
Rokfeller ailəsinin ABŞ-ın sənaye, maliyyə və xeyriyyəçilik tarixində mühüm rolu olub. Lakin tarixi nüfuz müasir prezidentə nəzarət demək deyil.
 
Belə iddianı təsdiqləmək üçün konkret göstərişlər, maliyyə əməliyyatları, həqiqiliyi yoxlanılmış yazışmalar və ya siyasi qərarlarla ailə arasında faktiki nəzarət əlaqəsini göstərən müstəqil sübutlar tələb olunur.
 
Şəxsi tanışlıq, foto-şəkil və ya eyni tədbirdə iştirak kifayət deyil. Nəzərdən keçirilən açıq materiallar Rokfeller ailəsinin Trampın prezidentliyinə nəzarət etdiyini təsdiqləmir.
 
II. Vladimir Putin: dövlət hakimiyyəti və oliqarxlar
 
Putinin biznes dairələri ilə münasibətləri Trampın münasibətlərindən fərqli sistemdə formalaşıb. ABŞ-da iri özəl kapitalın siyasi təsir imkanları genişdir. Rusiyada isə Kremlin siyasi himayəsi, dövlət aktivlərinə çıxış və strateji sahələrdə fəaliyyət imkanları biznes elitasının mövqeyində mühüm rol oynayır.
 
2.1. Rusiyada oliqarxik sistem
 
“Carnegie Endowment for International Peace və Chatham House” kimi tədqiqat mərkəzləri Rusiyada dövlət şirkətlərinin rəhbərləri, özəl biznes nümayəndələri və hakimiyyətə yaxın iqtisadi dairələr arasındakı münasibətləri araşdırırlar.
 
“Rosneft”, “Gazprom”, “Rostec” və “Sberbank” kimi qurumlarla əlaqəli İqor Seçin, Aleksey Miller, Sergey Çemezov və German Qref ölkənin iqtisadi həyatında mühüm mövqelərə malikdirlər.
 
Bu sistemdə dövlət müqavilələri, strateji aktivlərə çıxış və biznes imkanları çox vaxt siyasi münasibətlərlə sıx bağlıdır. Kremlin iri şirkətlərin resurslarından iqtisadi və strateji məqsədlər üçün istifadə etmək imkanları da var.
 
Belə münasibətləri xarici maliyyə ailələrinin gizli idarəçiliyi ilə deyil, Rusiya dövlətinin institutları və siyasi himayədarlıq şəbəkələri ilə izah etmək daha əsaslıdır.
 
2.2. Putin və oliqarxlar: kim kimdən asılıdır?..
 
Putinin Rusiya biznes nümayəndələri ilə görüşləri açıq mənbələrdə sənədləşdirilib. Nümunələrdən biri 19 dekabr 2014-cü ildə Kremldə biznes ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə keçirilən görüşdür. Həmin görüş barədə materiallarda Roman Abramoviç, Oleq Deripaska, Vladimir Potanin, Əlişir Usmanov və Gennadi Timçenko kimi şəxslərin adları çəkilib.
 
Bu görüşlər siyasi və iqtisadi elita arasında birbaşa əlaqələri göstərir. Lakin münasibətləri yalnız oliqarxların Putinə rəhbərlik etməsi kimi izah etmək düzgün deyil.
 
Rusiya sistemində biznes nümayəndələrinin siyasi himayədən asılılığı, dövlətin isə onların resurslarından istifadə etmək imkanları mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlətin aktivlərin yenidən bölüşdürülməsinə müdaxiləsi və biznes üzərində təzyiq imkanları bu münasibətlərin bir hissəsidir.
 
2.3. Təhlükəsizlik aparatı və hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsi
 
Putinin hakimiyyət modelini anlamaq üçün oliqarxlarla yanaşı, təhlükəsizlik strukturlarının roluna da baxmaq lazımdır. Onun “KQB”-də çalışması və dövlət aparatında formalaşması bu strukturların Rusiya siyasi sistemindəki əhəmiyyətini anlamaq üçün vacib kontekstdir.
 
Putin dövründə dövlətin strateji sektorlara nəzarəti və siyasi qərarların mərkəzləşdirilməsi güclənib. Dövlət şirkətləri, təhlükəsizlik institutları və Kremlin etibar etdiyi biznes nümayəndələri arasında qarşılıqlı asılılıq münasibətləri yaranıb.
 
Bu modeldə oliqarxlar mütləq şəkildə prezidentə göstəriş verən müstəqil qüvvələr deyillər. Onların iqtisadi mövqeləri dövlətlə münasibətlərindən, siyasi etibardan və strateji aktivlərə çıxış imkanlarından asılı ola bilər.
 
Buna görə əsas sual “Putinin arxasında hansı gizli ailə dayanır?” deyil, “Dövlət resurslarını kim bölüşdürür, qərarları kim qəbul edir və bu sistemdə kimlər üstünlük qazanır?” olmalıdır.
 
2.4. Sanksiyalar və enerji gəlirləri
 
Neft və qaz ixracı Rusiya dövlətinin gəlirlərində və xarici siyasətində mühüm rol oynayır. Enerji şirkətlərinin fəaliyyəti, dövlət büdcəsi və strateji ixrac imkanları bir-biri ilə sıx bağlıdır.
 
Beynəlxalq sanksiyalar Rusiya şirkətlərinin maliyyə bazarlarına, texnologiyalara və xarici investisiyalara çıxışına təsir göstərib. Belə şəraitdə dövlətin biznes üzərindəki rolu və şirkətlərin siyasi qərarlardan asılılığı daha da əhəmiyyətli olur.
 
Sanksiyalardan yayınma və xarici maliyyə əlaqələri barədə konkret iddialar ayrıca sənədlərlə yoxlanmalıdır. Rusiya iqtisadiyyatının beynəlxalq maliyyə sistemində iştirakı xarici maliyyə sülalələrinin Kremlin qərarlarına nəzarət etdiyini sübut etmir.
 
2.5. Putini Rotşildlər və ya Rokfellerlər idarə edirlərmi?
 
Nəzərdən keçirilən materiallarda bu ailələrdən hər hansı birinin Putinin siyasi qərarlarına rəhbərlik etdiyini təsdiqləyən etibarlı sübut müəyyən edilməyib.
 
Putinin hakimiyyətini Kremlin, təhlükəsizlik strukturlarının, dövlət şirkətlərinin və siyasi himayədən asılı biznes dairələrinin münasibətləri əsasında təhlil etmək mümkündür. Xarici maliyyə ailələrinin tarixi nüfuzu onların Rusiya prezidentinə nəzarət etdiyini göstərmir.
 
Belə iddia üçün konkret maliyyə asılılığı, göstərişlər və ya qərarların koordinasiyasını sübut edən yoxlanıla bilən məlumatlar tələb olunur.
 
III. Rotşildlər, Rokfellerlər və Morqanlar: tarix nə deyir?..
 
Bu ailələr konspirativ nəzəriyyələrdə çox vaxt vahid gizli qrup kimi təqdim edilir. Halbuki onların tarixləri və biznes strukturları fərqlidir.
 
3.1. Rotşildlər ailəsi
 
Rotşild bankçılıq şəbəkəsi XVIII əsrin sonu və XIX əsrdə Avropada formalaşıb. Ailə üzvləri müxtəlif maliyyə mərkəzlərində banklar qurub, dövlət borclanmasında, istiqraz bazarlarında və beynəlxalq investisiyalarda iştirak ediblər.
 
Bu tarix Rotşildlərin bir dövrdə Avropanın ən nüfuzlu maliyyə oyunçularından olduqlarını təsdiqləyir. Lakin tarixi təsir onların bu gün vahid təşkilat kimi dünya hökumətlərini idarə etməsi demək deyil.
 
Müasir Rotşild adı ilə fəaliyyət göstərən biznes qurumlarının öz rəhbərləri, korporativ strukturları, müştəriləri və hüquqi öhdəlikləri var. Ailənin bütün üzvlərinin sərvətini vahid maliyyə fondu kimi təqdim etmək və bunu dünya maliyyəsinə tam nəzarətlə eyniləşdirmək əsaslı deyil.
 
Nəzərdən keçirilən açıq mənbələr Trampın və ya Putinin Rotşild ailəsinin siyasi nəzarəti altında olduğunu təsdiqləmir.
 
3.2. Rokfellerlər ailəsi
 
Rokfeller ailəsinin sərvətinin əsası Con D. Rokfellerin yaratdığı “Standard Oil” şirkəti və neft sənayesindəki fəaliyyəti ilə bağlıdır. Sonrakı nəsillər xeyriyyəçilik, fondlar, universitetlər və investisiya fəaliyyəti ilə tanınıblar.
 
Ailənin Amerika institutlarına tarixi təsiri legitim araşdırma mövzusudur. Lakin nüfuzlu şəbəkələrə və ictimai institutlara çıxış dövlətə nəzarət demək deyil. Konkret siyasi qərara təsir iddiası üçün həmin qərarla ailənin fəaliyyəti arasında sübut edilə bilən əlaqə göstərilməlidir.
 
3.3. Morqanlar ailəsi və maliyyə irsi
 
Con Pyerpont Morqan XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində ABŞ-ın ən nüfuzlu maliyyəçilərindən biri olub. Onun bankçılıq fəaliyyəti iri şirkətlərin birləşdirilməsində və maliyyə böhranları zamanı bazarların sabitləşdirilməsi təşəbbüslərində mühüm rol oynayıb.
 
Lakin müasir “JPMorgan Chase” açıq səhmdar cəmiyyətidir və öz rəhbərliyinə, səhmdarlarına və tənzimləyici çərçivəyə malikdir. Bankın rəhbəri Ceymi Daymonun Tramp və digər siyasi rəhbərlərlə görüşləri sənədləşdirilib. Bu əlaqələr Morqan ailəsinin ABŞ-ın pul siyasətinə irsi nəzarətinin sübutu deyil.
 
 
IV. Tramp və Putin: siyasi himayədarlığın iki modeli
 
Tramp və Putinin hakimiyyətə yüksəlişi və biznes dairələri ilə münasibətləri fərqli sistemlərdə formalaşıb. Bununla belə, hər iki halda siyasi hakimiyyətlə iqtisadi maraqlar arasındakı əlaqələr araşdırılmalıdır.
 
4.1. Trampın modelində özəl sərvət
 
Trampın siyasi modelində şəxsi biznes təcrübəsi, korporativ əlaqələr, siyasi donorlar və özəl sərvət mühüm yer tutur. Bu münasibətlər ona biznes dairələrinin narahatlıqlarını birbaşa eşitmək və investisiya qərarlarına təsir göstərə bilən şəxslərlə təmas qurmaq imkanı verir.
 
Belə əlaqələr investisiyaların təşviqinə xidmət edə bilər. Eyni zamanda, dövlət siyasətinin ayrı-ayrı şirkətlərin və varlı şəxslərin maraqlarına uyğun formalaşması riski yaradır.
 
Bu riski qiymətləndirmək üçün vergi qərarları, dövlət müqavilələri, siyasi ianələr və prezidentin şəxsi maliyyə maraqları arasındakı əlaqələr araşdırılmalıdır. Biznes nümayəndəsinin prezidentlə görüşməsi özlüyündə korrupsiya sübutu deyil.
 
4.2. Putinin modelində dövlət resursları
 
Putinin sistemində iqtisadi elitanın mövqeyi dövlətin strateji sektorlara nəzarəti və siyasi himayə mexanizmləri ilə sıx bağlıdır. Enerji, müdafiə sənayesi, dövlət müqavilələri və böyük aktivlər üzərində nəzarət hakimiyyətin iqtisadi dayaqlarını gücləndirir.
 
Biznes nümayəndələrinin müstəqilliyi onların dövlətlə münasibətlərindən asılı ola bilər. Dövlətin aktivləri yenidən bölüşdürmək, şirkətlərə təzyiq göstərmək və strateji qərarları mərkəzləşdirmək imkanları oliqarxların fəaliyyət çərçivəsini müəyyənləşdirir.
 
Burada əsas sual oliqarxların prezidentə göstəriş verib-verməməsi deyil, iqtisadi resursların bölüşdürülməsinə kimin nəzarət etməsidir.
 
4.3. Ortaq problem: hesabatlılıq
 
ABŞ-da seçki rəqabəti, Konqres, məhkəmələr və media nəzarət mexanizmləri mövcuddur. Rusiyada isə hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsi və siyasi rəqabətin məhdudlaşdırılması dövlətlə biznes arasındakı münasibətləri fərqli şəkildə formalaşdırır.
 
Hər iki ölkədə əsas məsələ iqtisadi maraqların ictimai qərarlara necə təsir etməsidir. ABŞ-da siyasi donorların və lobbiçilərin təsiri, Rusiyada isə dövlət aktivlərinin bölüşdürülməsi və biznesin hakimiyyətdən asılılığı araşdırılmalıdır.
 
Belə müqayisə gizli dünya hökuməti fərziyyəsindən daha məhsuldardır, çünki konkret şəxsləri, institutları, qərarları və nəticələri müəyyənləşdirməyə imkan verir.
 
Yekun nəticə: nə məlumdur, nələr sübut olunmayıb?
 
Birincisi, maliyyə gücü siyasi əhəmiyyətə malikdir. Böyük banklar, korporasiyalar, investisiya fondları və varlı şəxslər lobbiçilik, siyasi maliyyələşmə və hakimiyyətə çıxış imkanları vasitəsilə qərarlara təsir göstərə bilirlər.
 
İkincisi, Trampın biznes əlaqələri və mümkün maraqlar toqquşması real araşdırma mövzusudur. Onun korporativ rəhbərlərlə görüşləri və siyasi donorlarla münasibətləri təsir kanallarının mövcudluğunu göstərir. Lakin gizli nəzarət iddiaları ayrıca sübut tələb edir.
 
Üçüncüsü, Putinin Rusiya biznes elitası ilə münasibətləri siyasi himayədarlıq və dövlət hakimiyyətinin iqtisadi gücü çərçivəsində təhlil edilməlidir. Strateji aktivlərə çıxış və biznes imkanlarının siyasi sədaqətlə əlaqəsi Rusiya sisteminin mühüm xüsusiyyətlərindəndir.
 
Dördüncüsü, Rotşildlər, Rokfellerlər və Morqanlar maliyyə tarixində mühüm rol oynayıblar. Lakin tarixi nüfuz onların müasir hökumətləri kollektiv şəkildə idarə etdiklərini göstərmir.
 
Beşincisi, Rokfellerlərin Trampı və Putini idarə etməsi, yaxud Rotşildlərin onların qərarlarını müəyyənləşdirməsi barədə iddialar nəzərdən keçirilən materiallarla təsdiqlənmir. İddianın müxtəlif dillərdə və çoxsaylı mənbələrdə təkrarlanması onun doğruluğuna zəmanət vermir.
 
Nəticə etibarilə, əsas sual bütün dünyanı hansısa gizli ailənin idarə edib-etməməsi deyil. Əsas məsələ iqtisadi gücün konkret qərarlara necə təsir göstərməsi, həmin qərarlardan kimin faydalanması və hakimiyyət nümayəndələrinin ictimaiyyət qarşısında necə hesabat verməsidir.
 
Ciddi araşdırma sənədləri yoxlayır, maliyyə əməliyyatlarını izləyir, qərarvermə mexanizmlərini təhlil edir və alternativ izahları nəzərdən keçirir. Konspirativ yanaşma isə çox vaxt əvvəlcədən müəyyən edilmiş nəticədən çıxış edir və hər yeni faktı həmin nəticənin təsdiqi kimi təqdim edir.
 
Yekun meyar nüfuz deyil, sübutdur; ehtimal edilən nəzarət deyil, sənədləşdirilmiş təsirdir; iddiaların təkrarı deyil, yoxlanıla bilən faktlardır...
 
Nəticə: Putin və Tramp əslində kimin maraqlarına xidmət edirlər?
 
Putin və Tramp qərarlarını tam müstəqil qəbul edirlər, yoxsa onların siyasətinə qlobal maliyyə mərkəzləri, milyarderlər və nüfuzlu biznes dairələri təsir göstərir? Böyük kapitalın siyasi hakimiyyətə təsir imkanları realdır, lakin bu, iki prezidentin hansısa gizli mərkəzdən idarə olunduğunu avtomatik sübut etmir. Əsl həqiqəti anlamaq üçün onların kimlərlə görüşdüyünə, hansı iqtisadi və siyasi maraqların kəsişdiyinə və qəbul etdikləri qərarlardan kimin qazandığına baxmaq lazımdır. Bəlkə də əsas məsələ onların kiminsə əmrlərini yerinə yetirməsi deyil, müxtəlif güc mərkəzləri arasında öz siyasi maraqlarını necə həyata keçirmələridir?..
 
Araşdırmanın növbəti hissəsində Tramp və Putinin İsraillə münasibətləri, ABŞ-dakı və beynəlxalq aləmdəki nüfuzlu dini-siyasi təşkilatlarla əlaqələri, eləcə də «Xabbad» (Chabad-Lubaviç) kimi dini hərəkatların siyasətə mümkün təsiri araşdırılacaq. Bu əlaqələrin hansı hissəsinin sənədləşdirilmiş faktlara, hansının siyasi təhlillərə, hansının isə sübutsuz iddialara əsaslandığına diqqət yetiriləcək. Məqsəd gizli idarəçilik barədə fərziyyələri fakt kimi təqdim etmək deyil, siyasi qərarların arxasındakı real təsir mexanizmlərini müəyyənləşdirməkdir...
 
Hazırladı: 
Sultan Laçın