Mədəni irs yalnız daşdan, divardan və tarixi tikililərdən ibarət deyil. O, xalqın tarixi yaddaşını, dini-mədəni həyatını, yaşayış coğrafiyasını və nəsildən-nəslə ötürülən irsini özündə yaşadır. Bir abidənin, qəbiristanlığın və ya tarixi yaşayış məntəqəsinin yoxa çıxması yalnız maddi bir obyektin itirilməsi deyil, həmin məkanla bağlı tarixi məlumatların gələcək nəsillər üçün əlçatanlığının azalması deməkdir.
Bu baxımdan Qərbi Azərbaycanda – indiki Ermənistan ərazisində – Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinin taleyi xüsusi diqqət tələb edir. Azərbaycan tərəfinin uzun illərdir diqqətə çatdırdığı məsələlərdən biri məhz bu ərazilərdə azərbaycanlılarla bağlı tarixi-mədəni irsin vəziyyətidir. Məscidlər, qəbiristanlıqlar, türbələr, tarixi yaşayış məskənləri, memarlıq abidələri və yer adları həmin tarixi yaddaşın mühüm maddi göstəriciləridir.
Mədəni irsin mühüm tərkib hissəsini qəbiristanlıqlar təşkil edir. Qəbiristanlıqlar yalnız dini məkan deyil, müəyyən ərazilərdə yaşamış insanların, ailələrin və nəsillərin tarixini, yaşayış məntəqələrinin keçmişini öyrənmək üçün də mühüm mənbədir. Bu baxımdan onların fiziki vəziyyətinin sənədləşdirilməsi və qorunması tarixi yaddaşın yaşadılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Dini-mədəni irsin digər mühüm nümunəsi məscidlərdir. İrəvanda mövcud olmuş məscidlərin bir hissəsinin XX əsrdə müxtəlif səbəblərlə fəaliyyətini dayandırdığı və ya məhv edildiyi barədə tarixi məlumatlar mövcuddur. İrəvanın Göy məscidi isə günümüzədək qorunub saxlanılan və bərpa edilərək fəaliyyət göstərən mühüm islam abidələrindən biridir. Ermənistanın rəsmi turizm resurslarında bu məscid “fars məscidi” kimi təqdim edilir və onun 1766-cı ildə İrəvan sərdarı Hüseyn Əli xan tərəfindən tikildiyi qeyd olunur. Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi materiallarda isə abidənin Azərbaycan-türk irsi ilə əlaqəsi vurğulanır. Bu fərqli təqdimatlar tarixi abidələrin mənşəyinin və kontekstinin ilkin mənbələr əsasında araşdırılmasının vacibliyini göstərir.
Mədəni irs məsələsi yalnız ayrı-ayrı abidələrlə məhdudlaşmır. Kəndlər, şəhərlər, məhəllələr, küçələr və yer adları da müəyyən ərazinin tarixi coğrafiyasını formalaşdırır. Göyçə, Zəngəzur, Dərələyəz və Vedibasar kimi tarixi bölgələrdə tarixən işlənmiş bir sıra Azərbaycan mənşəli yaşayış məntəqəsi və coğrafi adlarının sonrakı dövrlərdə dəyişdirilməsi də tarixi yaddaş və mədəni irs baxımından diqqət çəkən məsələlərdəndir.
Toponimlər tarixi sənədlərdə, xəritələrdə, ədəbi əsərlərdə və insanların yaddaşında yaşayır. Buna görə onların tarixi formalarının qorunması, sənədləşdirilməsi və elmi şəkildə araşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yer adlarının dəyişdirilməsi ilə bağlı məsələlərə yalnız inzibati dəyişiklik kimi deyil, həm də tarixi coğrafiyanın öyrənilməsi baxımından yanaşmaq lazımdır.
Mədəni irsin qorunması ilə bağlı digər mühüm məsələ abidələrin mənşəyinin və tarixi kontekstinin düzgün müəyyənləşdirilməsidir. Urud abidəsi və Ağudi kəndində yerləşən qədim türbə ilə bağlı Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi materiallarda bu abidələrin Azərbaycan irsi ilə əlaqəsi vurğulanır. Belə nümunələr göstərir ki, abidələrin mənsubiyyəti və tarixi konteksti ilə bağlı məsələlər arxiv sənədləri, epiqrafik materiallar, memarlıq xüsusiyyətləri, arxeoloji məlumatlar və digər ilkin mənbələr əsasında kompleks şəkildə araşdırılmalıdır.
Çünki abidənin fiziki şəkildə məhv edilməsi qədər onun tarixi kontekstinin dəyişdirilməsi də gələcək nəsillərin həmin irsi necə tanımasına təsir göstərə bilər. Tarixi irsin qorunması həm onun maddi formasının saxlanılmasını, həm də həmin irslə bağlı məlumatların düzgün və tam şəkildə sənədləşdirilməsini tələb edir.
Mədəni irsin qorunması beynəlxalq hüquqda da xüsusi yer tutur. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması üçün əsas beynəlxalq sənədlərdən biridir. Konvensiyanın 4-cü maddəsi mədəni sərvətlərə hörmət edilməsini, onların dağıdılmasına və vandalizmə yol verilməməsini nəzərdə tutur. 5-ci maddə isə işğal olunmuş ərazilərdə mədəni sərvətlərin qorunması və saxlanılması ilə bağlı öhdəlikləri müəyyən edir. Azərbaycan bu Konvensiyaya 1993-cü ildə qoşulub.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri ilə bağlı beynəlxalq hüquqi proseslərdə də mədəni irsin qorunması məsələsi gündəmə gəlib. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi 2021-ci ilin dekabrında qəbul etdiyi qərarla mədəni irs obyektlərinə, o cümlədən ibadət yerlərinə, abidələrə və qəbiristanlıqlara qarşı vandalizm və təhqir hallarının qarşısının alınması ilə bağlı müvəqqəti tədbirlər müəyyən edib.
Mədəni irsin qorunması bütün xalqların tarixi yaddaşına hörmətlə yanaşmağı tələb edir. Hər bir abidənin, qəbiristanlığın, məscidin, yaşayış məntəqəsinin və toponimin tarixi haqqında məlumatın qorunması keçmişin daha dolğun öyrənilməsinə imkan yaradır.
Qərbi Azərbaycanda Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsi ilə bağlı faktların sistemli şəkildə sənədləşdirilməsi, elmi şəkildə araşdırılması və beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində saxlanılması bu baxımdan mühüm vəzifədir. Tarixi yaddaşın qorunması digər xalqların mədəni irsinə hörmətsizlik deyil. Əksinə, bütün xalqların tarixi və mədəni irsinə obyektiv, elmi və beynəlxalq prinsiplərə əsaslanan münasibətin təmin edilməsini tələb edir.
Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsi sənədləşdirilməli, elmi şəkildə araşdırılmalı, tarixi faktlar mümkün qədər ilkin mənbələr əsasında qiymətləndirilməli və gələcək nəsillərə çatdırılmalıdır. Çünki abidələr dağıla bilər, yaşayış məntəqələrinin adları dəyişə bilər, lakin tarixi yaddaşın sənədləşdirilməsi və elmi şəkildə qorunması keçmişlə gələcək arasında əlaqəni yaşatmağa imkan verir.
Çünki tarixi silmək mümkün deyil. Onu sənədləşdirmək, qorumaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq isə bu gün bizim məsuliyyətimizdir.
Aytən Qarayeva,
Qərbi Azərbaycan İcması Qadınlar Şurasının üzvü
17 sentyabr 2026
