(I hissənin davamı)
 




Bu araşdırmanın əsas məqsədi Vladimir Putinlə Donald Trampın siyasi davranışlarını, qapalı diplomatik təmaslarını, kəşfiyyat əlaqələri barədə iddiaları və psixoloji xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə təhlil etməkdir. Araşdırmada ingilisdilli, rusdilli, ukraynadilli, almandilli, fransızdilli və çindilli mənbələrə, o cümlədən kəşfiyyat və təhlükəsizlik üzrə araşdırma mərkəzlərinə, rəsmi istintaqlara, jurnalist araşdırmalarına və mübahisəli konspirasiya nəzəriyyələrinə diqqət yetirilib.
 
(Əvvəli burada:)
 
Qapalı görüşlər, qeyri-adi əlaqələr və diplomatik pərdəarxası…
 
Putin və Henri Kissincer: uzunmüddətli, lakin özlüyündə qanuni əlaqə
 
Vladimir Putinlə ABŞ-ın keçmiş dövlət katibi Henri Kissincer arasındakı münasibətlər Rusiya-Amerika münasibətlərinin ən diqqətçəkən diplomatik epizodlarından biridir.
 
Kremlin rəsmi arxivlərində Kissincerin Putinlə 2001, 2003, 2004, 2006 və 2016-cı illərdə görüşlərinə dair qeydlər və ya fotoşəkillər mövcuddur. 2017-ci ilin iyununda da Putin Kissinceri qəbul etmişdi. Görüşlərin mövcudluğu sənədləşdirilib. 
 
Bununla belə, burada iki mühüm düzəliş lazımdır.
 
Kissincer Putinlə görüşərkən artıq ABŞ-ın dövlət katibi deyildi. O, keçmiş dövlət katibi, nüfuzlu geosiyasi strateq və qeyri-rəsmi diplomatik vasitəçi idi. Görüşlərin sayı və onların bir hissəsinin qapalı keçirilməsi özlüyündə kəşfiyyat əməkdaşlığının sübutu deyil. Görüşlərin müddəti, müzakirələrin tam məzmunu və mümkün məxfi razılaşmalar barədə ayrıca sənədli sübut tələb olunur.
 
Kissincerin Rusiya ilə dialoqu dəstəkləməsi onun mütləq Kremlin maraqlarına işləməsi demək deyildi. Onun geo-siyasi yanaşmasının əsasında böyük dövlətlər arasında qüvvələr balansı, strateji sabitlik və rəqib dövlətlərlə danışıqlar yolu ilə münasibətlərin idarə olunması dayanırdı.
 
Əsas analitik sual: 
 
Kissincer Putin üçün sadəcə təcrübəli Qərb həmsöhbəti idi, yoxsa qeyri-rəsmi kanalla Amerika elitasının düşüncəsini öyrənməyə imkan verən vasitəçi? Birinci ehtimal onun diplomatik fəaliyyəti ilə uyğun gəlir. İkinci ehtimal da nəzəri cəhətdən mümkündür, lakin konkret kəşfiyyat əlaqəsini sübut edən açıq sənədlər olmadan bunu fakt kimi təqdim etmək olmaz…

Bəs Kissincer özü nə məqsədlə gəlirdi Putinlə görüşə? Onun məqsədi Putinin siyasətini ABŞ-ın maraqlarına uyğun, məsələn, Rusiyanı korrpupsiya, talançılıq, bürokratiya və s. vasitəsilə çökürtmək…
 
Bu sualı araşdırmaq üçün ən vacib ilkin sənəd: 2001-ci il ABŞ prezidentinin Putinlə görüş protokolu
 
Mənbə: ABŞ Milli Təhlükəsizlik Arxivi, Corc Buş–Vladimir Putin görüşünün məxfilikdən çıxarılmış protokolu, 16 iyun 2001.
Sənəd: 
Memorandum of Conversation — Restricted Meeting with Russian President Vladimir Putin .
(Görüşün stenoqramı — Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə məhdud tərkibdə keçirilən görüş…)
 
Bu sənəd mövzumuz üçün əhəmiyyətlidir, çünki Putin özü burada Kissinсerlə əvvəlki görüşünə istinad edir. Protokolda Putin Kissincerin onun keçmiş kəşfiyyat fəaliyyəti barədə danışdığını xatırladır.
 
Daha əhəmiyyətlisi, həmin görüşdə ABŞ prezidenti Corc Buş belə bir mövqe bildirir: güclü Rusiya ABŞ-ın maraqlarına uyğundur. Sənəddə demokratiya, azad bazar, mətbuat azadlığı və hüququn aliliyi məsələləri də müzakirə edilir. Putin isə postsovet özəlləşdirməsinin zəifliyindən və dövlət mülkiyyətinin ayrı-ayrı şəxslərin əlində cəmləşməsindən danışır. 
 
Bu sənədin göstərdiyi əsas məqam budur: Putinin Qərblə münasibətlərinin ilkin mərhələsində Rusiyanın iqtisadi və siyasi quruluşunun necə dəyişəcəyi açıq diplomatik müzakirə mövzusu idi. Amma protokol Kissincerin Rusiyanı korrupsiya yolu ilə dağıtmaq planını göstərmir…
 
Kissincer öz könlü ilə Putinə niyə yaxınlaşırdı?..
 
Mənbə: CNN, Fareed Zakaria GPS, 10 iyul 2022 — 
Kissincerlə müsahibənin tam transkripti .
 
Kissincer bu müsahibədə Putinlə təxminən 15 dəfə görüşdüyünü, görüşlərin əsasən təkbətək keçirildiyini bildirib. İlk tanışlıqları Putin Sankt-Peterburqun mer müavini olduğu dövrə gedib çıxır.
 
Kissincerin həmin ilk söhbət barədə xatırlatdığı məqam əhəmiyyətlidir: Putin Sovet İttifaqının dağılmasını və bunun sərhədlər, təsir dairələri ilə bağlı yaradacağı problemləri müzakirə edirdi. Kissincer Putinin Rusiyanın tarixi haqqında güclü, hətta mistik təsəvvürə malik olduğunu da qeyd edirdi. 
 
Bu məlumat üç nəticəyə əsas verir:
 
Əlaqə yalnız Putin prezident olduqdan sonra yaranmamışdı.
 
Kissincer Putini Rusiya dövlətçiliyi, imperiya tarixi və təhlükəsizlik məsələləri haqqında danışa biləcəyi mühüm həmsöhbət hesab edirdi.
 
Onların uzunmüddətli münasibəti Putinin dünya görüşünü anlamaq və onunla birbaşa ünsiyyət kanalı saxlamaq imkanı verirdi…
 
Ancaq görüşlərin sayı öz-özlüyündə nə kəşfiyyat əməkdaşlığını, nə də gizli siyasi planı sübut edir…
 
 Kissincerin özünün 2016-cı ildə açıqladığı strategiya
 
Mənbə: The National Interest, 4 fevral 2016 — 
“Kissinger’s Vision for U.S.-Russia Relations” .
“Kissincerin ABŞ-Rusiya münasibətlərinə baxışı”
 
Bu məqalə xüsusilə vacibdir, çünki Kissincer öz strategiyasını birbaşa izah edir. O, 2007–2009-cu illərdə keçmiş Rusiya baş naziri Yevgeni Primakovla birlikdə ABŞ və Rusiya arasında qarşıdurmanı azaltmaq, əməkdaşlıq imkanlarını müəyyənləşdirmək məqsədli qeyri-rəsmi dialoq qrupuna rəhbərlik etdiyini yazır. Qrup 2007-ci ildə Putinlə, 2009-cu ildə isə Dmitri Medvedevlə görüşmüşdü. 
 
Kissincerin strategiyasının mahiyyəti burada aydın görünür: dövlətlər arasında münasibətləri yalnız ideologiya və mənəvi qiymətləndirmələr əsasında deyil, milli maraqlar və qüvvələr balansı əsasında qurmaq.
 
Bu yanaşmada Rusiya ilə əməkdaşlıq etmək onun daxili siyasi sistemini bəyənmək demək deyildi. Eyni zamanda, Rusiyanın zəifliklərindən istifadə etməklə onu dağıtmaq da əsas məqsəd kimi təqdim olunmurdu. Daha maraqlısı budur ki, Kissincerin yanaşması ABŞ-ın Rusiyaya münasibətində həm rəqabəti, həm də əməkdaşlığı saxlamağı nəzərdə tuturdu. Bu, Moskvanı tamamilə özünə tabe etməkdən fərqli strategiyadır…
 
Ukrayna məsələsi: Kissincerin nəzəriyyəsinin real sınağı
 
"Former US Secretary of State Henry Kissincer"
5 mart 2014
Kissincerin “Ukrayna böhranı necə bitməlidir?” məqaləsi
 
Mənbə:  The Washington Post .
 
Kissincer Ukraynanın nə Rusiyanın, nə də Qərbin forpostuna çevrilməsini istəyirdi. Onun təklifinə görə, Ukrayna Avropa ilə iqtisadi və siyasi əlaqələrini seçmək hüququna malik olmalı, eyni zamanda NATO-ya qoşulmamalı idi. O, Rusiyanın Krımı ilhaq etməsini də mövcud beynəlxalq qaydalarla ziddiyyətli sayırdı. 
 
Bu məqalə iki cəhətdən əhəmiyyətlidir.
 
Birincisi, Kissincer Rusiyanın Ukraynaya təzyiq göstərməsini qəbul etmirdi. İkincisi, o, Ukraynanın Qərbin Rusiyaya qarşı strateji alətinə çevrilməsinin də qarşıdurmanı dərinləşdirəcəyini düşünürdü.
 
Bu yanaşma ABŞ-ın Rusiyaya münasibətdə bütün mümkün strateji məqsədlərinin eyni olmadığını göstərir: Rusiyanın konkret hərəkətlərini məhdudlaşdırmaq bir məqsəd, onun dövlət kimi dağılmasını istəmək isə tamam başqa məqsəddir.
 
ABŞ-ın aparıcı araşdırma mərkəzləri bu münasibətləri necə izah edir?
 
Aşağıdakı mənbələr Kissincerin gizli niyyətlərini birbaşa müəyyənləşdirmir. Onlar ABŞ–Rusiya münasibətlərinin və Putin hakimiyyətinin daha geniş kontekstini anlamağa kömək edir. (Prakash Melwani Council on Foreign Relations (“CFR”)) -Xarici Əlaqələr Şurası
 
ABŞ :Rusiya siyasəti və diplomatik münasibətlər
 
“CFR”-in Getting Russia Right - Rusiyanı doğru dərk etmək” təhlili ABŞ–Rusiya münasibətlərindəki ilkin strateji tərəfdaşlıq ümidlərinin niyə qarşıdurmaya çevrildiyini araşdırır. Bu yanaşma göstərir ki, ABŞ-ın Rusiyaya münasibəti yalnız bir nəfərin və ya bir diplomatik kanalın qərarları ilə izah edilə bilməz.
 
ABŞ: Putin hakimiyyəti və Rusiya strategiyası
 
“Brookings”-in “Hat makes Putin tick, and what the West should do” – “Putinin davranışlarının arxasında duran səbəblər və Qərbin atmalı olduğu addımlar”araşdırması Putin sistemində hakimiyyətin mərkəzləşməsini, elita münasibətlərini və liderin xarici siyasətdə şəxsi əlaqələrdən istifadəsini izah edir. Bu, Kissincerin Putinlə təkbətək ünsiyyətinə niyə əhəmiyyət verdiyini anlamağa kömək edir, amma gizli planın sübutu deyil. 
 
"Center for Strategic and International Studies Beynəlxalq -Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin (“CSIS”)  “Russia’s Westpolitik and the European Union”  “Rusiyanın Qərbə yönəlmiş xarici siyasəti və Avropa İttifaqı” hesabatı Moskvanın postsovet məkanında siyasi təsirini qorumaq üçün iqtisadi, siyasi və elita əlaqələrindən necə istifadə etdiyini araşdırır. Bu, Rusiyanın özünün digər dövlətlərdəki zəif institutlardan və siyasi şəbəkələrdən faydalanması məsələsini anlamaq üçün faydalıdır. 
 
ABŞ: Məxfilikdən çıxarılmış ilkin sənədlər…
 
2001-ci il Buş–Putin görüş protokolu kimi sənədlər siyasi şərhlərdən daha qiymətlidir, çünki iştirakçıların həmin dövrdə nə danışdığını göstərir. Bununla belə, bir görüşün protokolu bütün gizli danışıqların tam mənzərəsi deyil. 
 
ABŞ–Rusiya–Çin qüvvələr balansı və çoxqütblü dünya
 
Rusiyanın zəifləməsinin və ya Çinlə yaxınlaşmasının ABŞ üçün mümkün nəticələrini təhlil etmək üçün vacibdir.
 
Çin aspekti xüsusilə diqqətəlayiqdir. ABŞ-ın strateji təhlillərində Rusiya–Çin yaxınlaşması Vaşinqton üçün uzunmüddətli problem kimi qiymətləndirilir. “CFR”-in 2024-cü il hesabatı bu yaxınlaşmanın ABŞ-ın milli maraqları üçün yaratdığı çətinlikləri ayrıca araşdırır. 
 
Buna görə Kissincerin Rusiyanın tamamilə dağılmasını istəməsi fərziyyəsi onun məlum qüvvələr balansı strategiyası ilə avtomatik uzlaşmır: Rusiyanın zəifləməsi eyni zamanda Çinin Avrasiya məkanında nisbi çəkisini artıra bilər…
 
 Korrupsiya hipotezini necə yoxlamaq lazımdır?
 
Bu fərziyyənin ən ciddi şəkildə sınaqdan keçirilməsi üçün yalnız Kissincerin çıxışlarını oxumaq kifayət etmir. Üç növ sübut axtarmaq lazımdır:
 
Səbəbiyyət sübutu: Kissincerin Putini konkret institusional və iqtisadi qərarlara yönəltdiyini göstərən sənədlər.
 
Məqsəd sübutu: bu qərarların Rusiyanı zəiflətmək niyyəti ilə təklif edildiyini göstərən yazışmalar, qeydlər və ya etibarlı şahid ifadələri.
 
Nəticə sübutu: həmin qərarların Rusiyanın iqtisadi və siyasi dayanıqlığına real təsiri və bu nəticənin ABŞ-ın strateji maraqları ilə əlaqəsi.
 
Bu üç səviyyəni qarışdırmaq olmaz. Məsələn, özəlləşdirmənin korrupsiyaya yol açması onun xarici dövlət tərəfindən planlaşdırıldığını göstərmir. Eyni şəkildə, xarici dövlətin rəqibinin zəifliyindən faydalanması həmin zəifliyi onun yaratdığını sübut etmir.
 
Yekun: ən əsaslandırılmış nəticə nədir?
 
Araşdırılan ilkin sənədlər və açıq təhlillər əsasında mənzərə belədir:
 
Yüksək sübut səviyyəsi
 
Kissincer Putinlə uzunmüddətli şəxsi diplomatik əlaqə saxlayıb, ABŞ–Rusiya dialoqunu müdafiə edib və Rusiyanın beynəlxalq qüvvələr balansında mühüm dövlət kimi qalmasını açıq şəkildə dəstəkləyib. 
 
Əsaslandırılmış strateji şərh
 
Kissincer Rusiyanın davranışına təsir göstərmək, ABŞ-la qarşıdurmanı idarə etmək və Moskvanın Çinlə münasibətlərinin yaratdığı geo-siyasi nəticələri nəzərə almaq istəyirdi. Bu, onun qüvvələr balansına əsaslanan yanaşması ilə uyğun gəlir. 
 
Təsdiqlənməmiş fərziyyə…
 
Kissincerin Putini qəsdən korrupsiya, talançılıq və bürokratiya yaratmağa təşviq edərək Rusiyanı daxildən çökdürmək istəməsi üçün araşdırılan mənbələrdə yetərli sübut yoxdur.
 
Beləliklə gəlinən əsas nəticə budur: Kissincerin Putinə yaxınlaşmasını Rusiyanı dağıtmaq planı kimi izah etməkdənsə, Rusiyanın gücünü, davranışını və beynəlxalq mövqeyini ABŞ-ın maraqlarına uyğun qüvvələr balansı daxilində saxlamaq cəhdi kimi izah etmək daha çox sənədlə uzlaşır.
 
Amma burada bir mühüm açıq sual qalır: Kissincer Rusiyanın daxili quruluşunu dəyişdirməyə çalışmırdısa, onun Qərblə münasibətlərinin hansı formada olmasını istəyirdi və bu münasibətlər Rusiyanın öz daxili siyasi sisteminə necə təsir edə bilərdi? Bu sualın cavabı üçün mütləq 1990-cı illərin özəlləşdirmə siyasətini, ABŞ-ın Rusiya iqtisadi islahatlarına münasibətini və 2000-ci illərdə Putinlə aparılan qapalı diplomatik danışıqları ayrı-ayrılıqda sənədlərlə müqayisə etmək lazımdır…
 
Tramp–Putin görüşləri: ictimai protokoldan kənara çıxan məqamlar…
 
Tramp və Putin arasında birinicinin ilk prezidentlik dövründə üzbəüz görüşlər, telefon danışıqları və diplomatik təmaslar olub. Mübahisə onların görüşüb-görüşməməsində deyil, görüşlərin tam məzmununun nə dərəcədə şəffaf olması və həmin təmasların hansı nəticələr doğurmasındadır.
 
Ən çox müzakirə olunan epizodlar bunlardır:
 
1. Hamburq, 7 iyul 2017-ci il. G20 sammiti çərçivəsində iki prezidentin rəsmi görüşü keçirildi. Daha sonra görüşün planlaşdırılmış hissəsindən əlavə, Tramp və Putinin tərcüməçilərin iştirakı ilə daha uzun söhbət etməsi mübahisə doğurdu. Bu əlavə söhbətin məzmunu tam ictimaiyyətə açıqlanmadı. Rəsmi görüşün keçirilməsi ABŞ prezidentinin sənədləşdirilmiş çıxışında təsdiqlənir. 
 
 
2. Helsinki, 16 iyul 2018-ci il. Tramp və Putin əvvəlcə təkbətək görüşdülər; onların yanında tərcüməçilər vardı. Daha sonra nümayəndə heyətləri ilə geniş görüş keçirildi. Bu, özlüyündə qeyri-qanuni və ya qeyri-adi kəşfiyyat təması demək deyil. Lakin ABŞ prezidentinin Rusiya lideri ilə təkbətək danışıqlarının məzmununa dair ictimai şəffaflığın məhdudluğu ciddi siyasi suallar yaratdı.
 
3. Trampın Putinə münasibəti. Trampın bəzi hallarda ABŞ kəşfiyyat qurumlarının Rusiyanın seçkilərə müdaxiləsi barədə qiymətləndirmələrinə açıq şəkildə şübhə ilə yanaşması, Putinə münasibətdə yumşaq ritorikası və NATO müttəfiqləri ilə mübahisələri ABŞ daxilində əks-kəşfiyyat müzakirələrini gücləndirdi. Ancaq siyasi baxımdan Rusiyanın mövqeyinə uyğun davranmaqla Rusiyanın agenti olmaq hüquqi və faktoloji cəhətdən fərqli iddialardır.
 
 Bu təmaslar nəyə əsas verir?
Görüşləri təhlil edərkən dörd sual qoymaq lazımdır:
 
Görüşün vaxtı və iştirakçıları rəsmi sənədlərlə təsdiqlənirmi?
 
Danışıqların protokolu, qeydləri və ya şahid ifadələri mövcuddurmu?
 
Görüşdən sonra konkret siyasi qərar və ya dövlət siyasətində dəyişiklik baş veribmi?
 
Bu dəyişikliklərlə görüş arasında səbəb-nəticə əlaqəsi sübut edilə bilirmi?
 
Bu suallar Kissincer–Putin təmaslarına da, Tramp–Putin görüşlərinə də eyni şəkildə tətbiq olunmalıdır.
 
Aralıq nəticə:
Kissincer–Putin münasibətləri uzunmüddətli, sənədləşdirilmiş diplomatik əlaqələrdir. Tramp–Putin təmaslarının bəzi məqamlarında isə şəffaflıq problemi və siyasi baxımdan əsaslı şübhələr mövcud olub. Lakin nə qapalı görüş, nə uzun söhbət, nə də ictimaiyyətə açıqlanmayan diplomatik müzakirə avtomatik olaraq casusluq sübutudur…
 
(Davamı var)
 
Hazırladı:
Sultan Laçın