"Rəhbər öz ölkəsinin maraqlarına zərər vuran siyasət yürüdə bilər və bunun üçün xarici dövlətin agenti olması vacib deyil…"
 




" ABŞ Milli Kəşfiyyatının keçmiş direktoru Ceyms Klepper  2017–2018-ci illərdəki ictimai çıxışlarında Putinin Trampa təsir imkanlarından danışıb və Rusiya prezidentinin Trampa münasibətini kəşfiyyat xidmətlərinin öz agentləri ilə münasibətlərinə bənzədib..."
 
 Moderator.az-ın bu araşdırmasının əsas məqsədi Vladimir Putinlə Donald Trampın siyasi davranışlarını, qapalı diplomatik təmaslarını, kəşfiyyat əlaqələri barədə iddiaları və psixoloji xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə təhlil etməkdir. Araşdırmada ingilisdilli, rusdilli, ukraynadilli, almandilli, fransızdilli və çindilli mənbələrə, o cümlədən kəşfiyyat və təhlükəsizlik üzrə araşdırma mərkəzlərinə, rəsmi istintaqlara, jurnalist araşdırmalarına və mübahisəli konspirasiya nəzəriyyələrinə diqqət yetirilib.
 
(Əvvəli burada:)
 
Sual:
 
Hər iki ölkənin nüfuzlu keçmiş kəşfiyyat nümayəndələri və yüksək rütbəli hərbçiləri Trampı və ya Putini xarici dövlətə xidmət etməkdə ittiham ediblərmi?
 
Qısa cavab:
 
Bəli. Nüfuzlu keçmiş məmurlar və hərbi xadimlər bu qəbildən olan ittihamlar səsləndiriblər. Lakin siyasətçinin xarici dövlətə xidmət etməsi barədə ittiham onun həmin dövlətin kəşfiyyatı tərəfindən cəlb edilmiş agent olduğunun sübutu demək deyil.
 
Bu araşdırmada həmin fərqi qorumaq prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Kəşfiyyat xidmətləri siyasi xadimlərə formal şəkildə agentlik statusu vermədən də təsir göstərə, onların maliyyə asılılığından, şəxsi ambisiyalarından, kompromat xarakterli məlumatlardan, ideoloji yaxınlıqlarından və ya yanlış qərarlarından yararlana bilərlər. Eyni zamanda, xarici dövlətin maraqlarına uyğun gələn hərəkətlər həmin hərəkətləri edən şəxsin o dövlətə işlədiyini öz-özlüyündə sübut etmir.
 
Buna görə də Donald Tramp və Vladimir Putin arasındakı müqayisə üç ayrı sual əsasında aparılmalıdır:
 
Siyasi uyğunluq: 
 
Liderin qərarları başqa bir ölkənin strateji maraqlarına xidmət edirmi?..
 
Xarici təsir və təzyiq imkanları: 
Başqa dövlətin həmin liderin davranışına təsir göstərmək üçün vasitələri varmı?..
 
Casusluq və agentura əlaqəsi: 
 
Liderin xarici kəşfiyyat xidmətinin göstərişləri əsasında şüurlu şəkildə fəaliyyət göstərdiyinə dair etibarlı sübutlar varmı?
 
Bunlar bir-birindən fərqli iddialardır və hər biri fərqli sübut standartları tələb edir.
 
 Amerika nümunəsi:  
Tramp, Rusiya kəşfiyyatı və keçmiş kəşfiyyat rəsmilərinin ittihamları…
 
2016-cı il prezident seçkilərinə Rusiyanın müdaxiləsi, Trampın ətrafındakı şəxslərin Rusiya ilə əlaqəli şəxslərlə təmasları, onun Putinə münasibətdə açıq davranışı və keçmiş Amerika kəşfiyyat rəsmilərinin narahatlıqları Trampın Rusiya təsirinin mümkün aləti olması barədə şübhələri gücləndirən amillər idi.
 
Bu şübhələr yalnız siyasi rəqiblər tərəfindən irəli sürülməyib. Onların arasında ABŞ-ın keçmiş yüksək vəzifəli kəşfiyyat nümayəndələri də olub.
 
Belə şəxslərdən biri ABŞ Milli Kəşfiyyatının keçmiş direktoru Ceyms Klepperdir. O, 2017–2018-ci illərdəki ictimai çıxışlarında Putinin Trampa təsir imkanlarından danışıb və Rusiya prezidentinin Trampa münasibətini kəşfiyyat xidmətlərinin öz agentləri ilə münasibətlərinə bənzədib.
 
Klepperin bu fikirləri Trampın Putin qarşısında siyasi və əks-kəşfiyyat baxımından həssas vəziyyətdə ola biləcəyinə dair qiymətləndirməsini əks etdirirdi. Lakin bu açıqlamalar istintaqın Trampın Rusiyanın cəlb edilmiş casusu olduğunu sübuta yetirdiyinə dair rəsmi bəyanat deyildi.
 
Məsələnin digər mühüm tərəfi ABŞ Senatının Kəşfiyyat üzrə Komitəsinin apardığı araşdırmadır. Yazının 1-ci hissəsində də bəhs etdiyimiz, iki partiyanın iştirakı ilə həyata keçirilən bu araşdırma Rusiyanın seçkilərə müdaxiləsini və Trampın seçki kampaniyası ilə Rusiya ilə əlaqəli şəxslər arasındakı təmasları ətraflı şəkildə araşdırıb.
 
Komitənin 2020-ci ildə açıqladığı hesabatda bir sıra ciddi faktlar sənədləşdirilib:
 
Rusiya 2016-cı il ABŞ prezident seçkilərinə müdaxilə etmək üçün genişmiqyaslı əməliyyat həyata keçirib və Vladimir Putin bu fəaliyyətin ümumi istiqamətini  müəyyənləşdirib.
 
Trampın seçki kampaniyası ilə əlaqəli bəzi şəxslər Rusiya rəsmiləri və Rusiya kəşfiyyatı ilə əlaqəsi olan şəxslərlə əhəmiyyətli təmaslar qurublar.
 
Kampaniyanın keçmiş rəhbəri Pol Manafortun mövqeyi Rusiya kəşfiyyatına məlumat əldə etmək və təsir imkanları qazanmaq üçün şərait yaradıb.
 
Komitə Trampın ətrafındakı şəxslərlə bağlı ciddi əks-kəşfiyyat risklərini, eləcə də bəzi hallarda yanlış və ya natamam məlumat verilməsi hallarını müəyyən edib.
 
Bununla belə, hesabat Trampın Rusiya kəşfiyyatı tərəfindən cəlb edilmiş agent olduğunu müəyyənləşdirməyib.
 
Komitənin respublikaçı sədri, hazırkı Dövlət Katibi Marko Rubio Trampın və ya onun seçki kampaniyasının Rusiya hökuməti ilə birlikdə seçkilərə müdaxilə etmək məqsədilə cinayət xarakterli sövdələşməyə girdiyinə dair sübut aşkar edilmədiyini bildirib. Eyni zamanda, o, Rusiyanın müdaxiləsinə və kampaniya ilə bağlı narahatedici hallara dair faktların əhəmiyyətini vurğulayıb.
 
Bu fərq sadəcə hüquqi və ya terminoloji incəlik deyil. Söhbət ictimaiyyətə məlum olan faktların nəyə əsas verdiyini düzgün müəyyənləşdirməkdən gedir.
 
 Kristofer Stil dosyesi: sübuta yetirilməmiş iddialar...
 
2016-cı ildə keçmiş Britaniya kəşfiyyatçısı Kristofer Stil tərəfindən hazırlanmış dosye Trampın Rusiya ilə əlaqələri barədə müzakirələrdə ən çox diqqət çəkən materiallardan birinə çevrildi. İlk yazımızda bu haqda da bəhs etmişdik.
 
Dosyedə Rusiyanın Trampı uzun müddət ərzində öz təsir dairəsinə cəlb etməyə çalışması, mümkün maliyyə asılılığı və Moskvanın onun barəsində kompromat xarakterli məlumatlara malik olması barədə iddialar yer alırdı.
 
Bu dosye iki səbəbdən əhəmiyyətlidir.
 
Birincisi, o, kəşfiyyat xarakterli iddiaların müstəqil mənbələr vasitəsilə yoxlanılmasının zəruriliyini göstərir.
 
İkincisi, o, ehtimal olunan əks-kəşfiyyat təhlükəsi barədə fərziyyənin əsas iddialar sübuta yetirilmədən ictimai müzakirədə fakt kimi təqdim olunmasının nə qədər təhlükəli ola biləcəyini nümayiş etdirir.
 
ABŞ Senatının Kəşfiyyat üzrə Komitəsi dosyenin mənbələri və Federal Təhqiqat Bürosunun (FTB- “FBI”) onunla işləmə qaydası ilə bağlı ciddi tənqidlər irəli sürüb. Bununla yanaşı, komitə Trampın seçki kampaniyası ətrafında müstəqil şəkildə sənədləşdirilmiş təmasları və əks-kəşfiyyat zəifliklərini də araşdırıb.
 
Bu iki məsələni bir-birinə qarışdırmaq olmaz: dosyedəki yoxlanılmamış iddialar Rusiyanın seçkilərə müdaxiləsinə dair müstəqil araşdırmaların nəticələri ilə eyni sübut səviyyəsinə malik deyil.
 
Robert Müllerin rəhbərlik etdiyi xüsusi prokuror araşdırması da Trampın seçki kampaniyasının Rusiya hökuməti ilə seçkiyə müdaxilə əməliyyatı çərçivəsində cinayət xarakterli koordinasiyasını müəyyən etmədi. Ədliyyəyə mane olma ehtimalı ilə bağlı araşdırma isə Trampı bütün ittihamlardan təmizə çıxarmadı, lakin onun bu cinayəti törətdiyi barədə də yekun nəticəyə gəlmədi.
 
Qiymətləndirmə: Stil dosyesi əks-kəşfiyyat baxımından əhəmiyyətli suallar doğursa da, Trampın “KQB və ya “FSB” agenti olduğunu sübut edən sənəd kimi təqdim edilə bilməz.
 
 Ceffri Epşteyn qalmaqalı: kəşfiyyat xidmətləri ilə əlaqə ehtimalı və onun məhdudiyyətləri
 
Epşteyn qalmaqalı fərqli, lakin əlaqəli bir sual doğurur: zəngin, siyasi baxımdan nüfuzlu və beynəlxalq əlaqələrə malik şəxslərlə münasibətlər quran bir insan kəşfiyyat xidmətləri üçün faydalı ola bilərdimi?
 
Bu ehtimalı prinsip etibarilə əsassız saymaq olmaz. Kəşfiyyat xidmətləri tarixən şəxsi münasibətlərdən, maliyyə əlaqələrindən, intim xarakterli məlumatlardan və kompromat materiallarından hədəflərə təsir göstərmək üçün istifadə ediblər. Rusiya siyasi leksikonunda kompromat termini şəxsi və ya siyasi təzyiq üçün istifadə edilə bilən kompromat xarakterli məlumatları ifadə edir.
 
Lakin bir şəxsin kəşfiyyat xidməti üçün nəzəri cəhətdən faydalı ola bilməsi onun həmin xidmət tərəfindən cəlb edildiyini sübut etmir.
 
İctimaiyyətə açıqlanmış materiallar nəyi göstərir?..
 
ABŞ Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən 2026-cı ildə açıqlanmış Epşteyn sənədləri barədə məlumatlarda onun Rusiya ilə əlaqəli şəxslərlə, o cümlədən Rusiyanın keçmiş iqtisadiyyat nazirinin müavini olmuş, Federal Təhlükəsizlik Xidməti (“FSB”) ilə əlaqəli qurumlarla təmasları olan Sergey Belyakovla münasibətləri qeyd edilib.
 
Sənədlər Epşteynin Vladimir Putinə çıxış əldə etməyə kömək edə biləcək şəxslərlə əlaqələr qurmağa çalışdığını da göstərib. Bununla belə, “Euronews” nəşrinin fakt-yoxlama araşdırması həmin sənədlərdə Epşteynin hər hansı xarici hökumət üçün işlədiyini və ya Putinlə görüşdüyünü təsdiqləyən birbaşa sübut aşkar etməyib.
 
“Reuters” də 2026-cı ilin fevralında yayımladığı materialda Epşteynin xarici kəşfiyyat xidmətinə işlədiyini qəti şəkildə sübut edən ictimaiyyətə açıq dəlillərin olmadığını bildirib.
 
Bu məlumatlar Epşteynin beynəlxalq əlaqələrinin araşdırılması üçün əsas yaradır. Lakin onlar Epşteynin Rusiya kəşfiyyatının əməkdaşı, “CIA” agenti və ya Trampa və digər amerikalı siyasətçilərə qarşı əməliyyatın vasitəçisi olduğunu sübuta yetirmir.
 
Eyni sübut standartı Epşteynin İsrailin «Mossad» kəşfiyyat xidməti və ya ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (CIA) üçün işləməsi barədə iddialara da tətbiq edilməlidir. Bu nəzəriyyələr müxtəlif şərhçilər, siyasətçilər və müəlliflər tərəfindən irəli sürülsə də, yuxarıda qeyd edilən materiallar onun həmin xidmətlərdən hər hansı biri tərəfindən rəsmi şəkildə cəlb edildiyini təsdiqləmir.
 
Bəs Epşteyn qalmaqalının Trampla nə əlaqəsi var?..
 
Trampın keçmişdə Epşteynlə sosial münasibətlərinin olması tarixi və siyasi baxımdan araşdırıla biləcək məsələdir. Lakin Trampın Epşteyni tanımasından onun Rusiya kəşfiyyatının agenti olduğu nəticəsini çıxarmaq, yaxud Epşteynin ehtimal olunan kəşfiyyat əlaqələrinin Trampın cəlb edilməsini sübut etdiyini iddia etmək üçün əsas yoxdur.
 
Belə bir iddianın təsdiqi üçün konkret şəxsləri real kəşfiyyat əməliyyatı ilə əlaqələndirən dəlillər tələb olunur. Məsələn, autentikliyi təsdiqlənmiş göstərişlər, qarşılıqlı şəkildə təsdiqlənən maliyyə köçürmələri, agentura əlaqəsinin yaradılmasına dair etibarlı ifadələr və ya konkret şəxsin fəaliyyətinin kəşfiyyat xidməti tərəfindən idarə edildiyini göstərən sənədlər…
 
Burada üç sualı bir-birindən ayırmaq vacibdir:
 
1. Epşteyn nüfuzlu şəxslərlə əlaqələr qururdumu?.. - Bəli.
 
2. Onun fəaliyyəti kəşfiyyat xidmətlərinin marağına səbəb ola bilərdimi?..- Bəli, belə bir ehtimal mövcuddur…
 
3. Açıq mənbələr Epşteynin Rusiya kəşfiyyatının agenti olduğunu və Trampı nəzarətdə saxladığını və ya onu öz tərəfinə cəlb etdiyini sübut edirmi?..-  Xeyr.
 
Sonuncu iddia sübuta yetirilməyib. Epşteynin cinayət əməlləri və nüfuzlu dairələrlə əlaqələri araşdırılmalı məsələlərdir, lakin bunlar özlüyündə onun hər hansı xarici kəşfiyyat xidməti tərəfindən idarə edildiyini göstərmir…

Rusiya nümunəsi: general Leonid İvaşov və Putinin xarici maraqlara xidmət etməsi barədə ittihamlar
 
Rusiyada Putini tənqid edən keçmiş hərbi xadimlər bəzən ölkə rəhbərliyini milli maraqlara xəyanətdə, dövlət suverenliyini zəiflətməkdə və ya oliqarxik elitanın mənafeyinə xidmət etməkdə ittiham edirlər.
 
Bu baxımdan ən diqqətçəkən nümunələrdən biri Rusiyanın istefada olan general-polkovniki, keçmiş yüksək rütbəli hərbi rəsmisi və hazırda Putinin siyasətini açıq şəkildə tənqid edən Leonid İvaşovdur.
 
İvaşov korrupsiya, Rusiya dövlət institutlarının zəifləməsi və ölkə rəhbərliyinin strateji qərarları barədə kəskin fikirlər səsləndirib. Ona aid edilən rusdilli materiallarda yüksək vəzifəli Rusiya rəsmilərinin CIA agentləri olması barədə ittihamlar da yer alıb. Bu açıqlamaları dərc edən mənbələrdən biri onun 2024-cü ilin yanvarında verdiyi müsahibədə belə iddialar səsləndirdiyini bildirir.
 
Bu ittihamların araşdırmada qeyd edilməsi vacibdir, çünki İvaşov anonim sosial şəbəkə şərhçisi deyil. Onun keçmiş hərbi rütbəsi və tutduğu vəzifələr bu fikirlərə müəyyən siyasi və tarixi əhəmiyyət verir.
 
Bununla belə, üç mühüm məqam nəzərə alınmalıdır:
 
Birincisi, yüksək hərbi rütbə şəxsin gizli agentura əlaqəsinin mövcudluğunu sübut edən birbaşa dəlillərə malik olması demək deyil. İstefada olan general hərbi institutlar barədə geniş biliklərə sahib ola bilər, lakin bu, onun konkret şəxsin xarici kəşfiyyat tərəfindən cəlb edilməsini təsdiqləyən məlumatlara çıxışının olması demək deyil.
 
İkincisi, hökumətin xarici maraqlara xidmət etməsi barədə iddia müxtəlif mənalar daşıya bilər. Bu, qəsdən əməkdaşlıq, korrupsiya, strateji səriştəsizlik, ideoloji yaxınlıq və ya siyasətin gözlənilməz nəticələri ola bilər. Bu izahları eyniləşdirmək düzgün deyil.
 
Üçüncüsü, burada istinad edilən açıq mənbələr İvaşovun Putinin “CIA” və ya ABŞ Müdafiə Kəşfiyyat İdarəsi (“DIA”) tərəfindən cəlb edildiyini, həmin qurumlardan pul aldığını və ya onların göstərişləri əsasında fəaliyyət göstərdiyini sübut edən yoxlanıla bilən əməliyyat materialları təqdim etdiyini göstərmir.
 
Deməli, İvaşovun Putinə qarşı siyasi ittihamları ilə onun casusluqda ifşa edilməsi barədə sübut olunmuş nəticə arasında fərq qorunmalıdır…
 
Putinin Amerika kəşfiyyatının agenti olması barədə iddialar varmı?
 
Bəli. Lakin ən çox yayılan nümunələr sübuta yetirilmiş kəşfiyyat faktlarından daha çox polemik şərhlər və sui-qəsd nəzəriyyələri xarakteri daşıyır.
 
2018-ci ilin aprelində “The New York Times” qəzetinin köşə yazarı Tomas L. Fridman «Putin CIA agentidir?» başlıqlı məqalə dərc edib. Sual qəsdən təxribatçı formada qoyulmuşdu. Fridman Putinin siyasətinin Rusiyanı müxtəlif istiqamətlərdə zəiflətdiyini əsas gətirərək, Rusiya vətəndaşlarının öz rəhbərlərinin qərarlarının nəticələrini sorğulamalı olduğunu irəli sürürdü.
 
Bu yazı CIA-nın Putini özünə cəlb etdiyinə dair jurnalist araşdırması deyil, siyasi ironiya üzərində qurulmuş şərh idi. Onun əsas məntiqi belə idi: rəhbər öz ölkəsinin maraqlarına zərər vuran siyasət yürüdə bilər və bunun üçün xarici dövlətin agenti olması vacib deyil…
 
Bununla belə, bu sual real analitik problemi ortaya qoyur. Putinin hakimiyyəti dövründə Rusiyada kapital axını, demoqrafik problemlər, beynəlxalq təcrid və Ukraynaya qarşı müharibənin xərcləri artıb. Tənqidçilər hesab edirlər ki, bu proseslər Rusiyanı zəiflədərək onun xarici rəqiblərinin mövqeyini gücləndirir.
 
Lakin buradan Putinin CIA üçün işləməsi nəticəsini çıxarmaq məntiqi baxımdan yanlışdır. Rəhbər ölkəsinə zərər vuran siyasət yürüdə bilər; bunun səbəbi yanlış hesablamalar, ideoloji öhdəliklər, hakimiyyətin qorunması, şəxsi maraqlar və ya siyasi nəzarət naminə milli rifahın qurban verilməsi ola bilər…
 
Beləliklə, agentura əlaqəsi barədə iddia siyasətin mənfi nəticələrindən daha güclü sübutlar tələb edir…
 
İttihamların müqayisəli qiymətləndirilməsi…
 
ABŞ-ın keçmiş kəşfiyyat rəhbərləri arasında  Trampın Rusiya kəşfiyyatıyla əlaqəsi barədə narahatlıq bildirənlər olub. 
Rusiyanın keçmiş hərbi xadimləri və şərhçiləri də Putinə qarşı belə ittihamlar irəli sürüblər.
 
İddia ilə əlaqəli xarici müdaxilənin sənədləşdirilmiş nümunələri varmı?
 
Bəli. Rusiyanın 2016-cı il ABŞ seçkilərinə müdaxiləsi geniş şəkildə sənədləşdirilib.
 
ABŞ-ın Rusiyaya qarşı kəşfiyyat əməliyyatları tarixən mövcud olub, lakin bu fakt Putinin cəlb edildiyini sübut etmir.
 
 
Ciddi araşdırmalar liderin cəlb edilmiş agent olduğunu müəyyənləşdiribmi?
 
Xeyr. Açıq rəsmi araşdırmalar Trampın “KQB/FSB” tərəfindən cəlb edilmiş agent olduğunu müəyyən etməyib.
 
Xeyr. Putinin “CIA/DIA” tərəfindən cəlb edildiyini təsdiqləyən etibarlı açıq sübut yoxdur.
 
Liderin qərarları xarici dövlətə agentura əlaqəsi olmadan fayda verə bilərmi?
 
Bəli.
 
Bəli.
 
İkinci sətirdəki fərq mühümdür. Rusiyanın 2016-cı il Amerika seçkilərinə müdaxiləsi müxtəlif rəsmi araşdırmalarla təsdiqlənib. Putinin CIA tərəfindən cəlb edilməsi barədə iddia isə eyni səviyyəli sübutlarla dəstəklənmir…
 
Bu, ABŞ-ın Rusiyaya qarşı gizli əməliyyatlar aparmadığı və ya kəşfiyyat xidmətlərinin yüksək vəzifəli şəxsləri cəlb edə bilmədiyi demək deyil. Sadəcə, belə imkanların mövcudluğu konkret əməliyyatın baş verdiyini sübut etmir…
(Davamı var)
 
Hazırladı: 
Sultan Laçın