Azərbaycanın ənənəvi etnoqrafik mədəniyyətində qız uşaqlarının baş bağlaması və baş geyimlərindən istifadəsi bioloji yaş hədlərinə, yetkinlik dövrlərinə və sosial statusun dəyişməsinə (subay, nişanlı, evli) uyğun olaraq mərhələli şəkildə nizamlanırdı.
Erkən Uşaqlıq Dövrü (0–5/6 yaş): Sərbəstlik və Araxçın mərhələsi
Bu yaş dövründə qız uşaqlarının başının örtülməsi üçün heç bir sosial və ya dini tələb mövcud deyildi. Uşaqlar tamamilə başıaçıq gəzə bilərdilər.
* Bayramlarda, toylarda və ya xüsusi günlərdə estetik bəzək geyimi kimi qız uşaqlarının başına yüngül, əl işi olan rəngli araxçınlar (muncuqlu və ya qızılı saplarla işlənmiş kiçik papaqlar) qoyulardı.
İlk Yetkinlik və Məişətə Keçid Dövrü (7–12 yaş): "Çutqu" və İpək Yaylıq mərhələsi
Qız uşaqları 7-8 yaşlarından etibarən tədricən ailədə qadın işlərinə (məsələn, xalça toxumağa, tikmə işlərinə) alışdırılırdı. Bu yaşdan etibarən onların baş geyimlərində dəyişiklik başlayırdı:
* Saçlar uzandıqca və qız uşağı ilk gənclik dövrünə qədəm qoyduqca məişətdə, ev işləri zamanı saçların mane olmaması və səliqəli qalması üçün çutqu (saç torbası formalı alt baş geyimi) və ya kiçik kətan/ipək yaylıqlar bağlanırdı.
* Bu yaşda bağlanan yaylıqlar saçları və boynu tamamilə boğub gizlətmək üçün deyil, qızın artıq uşaqlıqdan çıxıb gənc qız ("həddi-buluğ") dövrünə keçdiyini vizual olaraq bildirmək məqsədi daşıyırdı.
Evlilik və Tam Keçid Dövrü (Nişan və Toy mərhələsi): "Kəlağayı" və "Dingə"
Qız uşaqlarının baş örtmə mədəniyyətinin ən ciddi, mürəkkəb və ritual səviyyəsi məhz nişanlandıqdan və toy etdikdən sonra başlayırdı:
* Subay qızlar adətən başlarını tam qapamaz, saç hörüklərini nümayiş etdirər və kəlağayını tam bağlamaq yerinə çiyinlərinə salardılar.
* Qız gəlin köçdüyü gün onun başına ənənəvi olaraq al-qırmızı kəlağayı örtülürdü. Toydan sonra isə o, artıq cəmiyyətdə "evli qadın" statusu aldığı üçün bölgələrə uyğun olaraq dingə vurmaq, çalma bənd etmək və ya kəlağayını xüsusi qaydada bağlamaqla başını tamamilə örtməli idi.
Xülasə, milli ənənədə qız uşaqlarının başına yüngül estetik başlıqlar (araxçın) uşaq yaşlarından qoyulsa da, sosial mənada həqiqi mənada "baş bağlamaq" və örtüklərdən status rəmzi kimi istifadə edilməsi 12-14 yaşlarından (gənclik dövründən) başlayır və evlilik aktı ilə tam yetkin formasına çatırdı.Kəlağayı Azərbaycanı dünya mədəniyyət arenasında fərqləndirən əsas vizual nişanələrdən biridir. .Bu gün də ölkəmizdə mütəmadi olaraq Kəlağayı sərgilər keçirilir, dizaynerlər kəlağayını müasir dəblə sintez edərək gənc nəsillərə sevdirirlər.
Əməkdar İncəsənət xadimi Fəxriyə Xələfova
