Psixi sağlamlıq, psixoloji xüsusiyyətlər və hakimiyyətin şəxsiyyətə təsiri…
 




“Əgər liderin ətrafında yalnız onun fikirlərini təsdiqləyən şəxslər toplanırsa, mənfi məlumatlar gizlədilirsə və etiraz edənlər cəzalandırılırsa, qərarların səhv olma ehtimalı arta bilər…”
 
“Əsas məsələ liderin hansı xəstəlikdən əziyyət çəkə biləcəyi barədə fərziyyə yürütmək deyil, onun qərarlarının hansı məlumatlara əsaslandığını, tənqidə nə dərəcədə açıq olduğunu, səhvlərini düzəltmək imkanlarının olub-olmadığını və hakimiyyətinin hansı institusional məhdudiyyətlərə tabe olduğunu müəyyənləşdirməkdir…”
 
Bu hissə Vladimir Putin və Donald Trampın psixi sağlamlığı, ictimai davranışları, qərarvermə tərzləri və uzunmüddətli siyasi hakimiyyətin liderlərin davranışına mümkün təsirləri barədə müqayisəli araşdırmadır. Əsas prinsip budur: siyasi liderlərin davranışlarını təhlil etmək mümkündür, lakin etibarlı tibbi sübutlar olmadan onlara psixi xəstəlik diaqnozu qoymaq elmi baxımdan əsaslandırılmış yanaşma deyil.

(Əvvəlki hissə burada: )
 
Psixi xəstəlik, yoxsa hakimiyyətin yaratdığı davranış modeli?..
 
Putin və Tramp haqqında müzakirələrdə tez-tez belə suallar səslənir: Onların sərt siyasi davranışları, riskli qərarları, tənqidə münasibətləri və öz imkanlarını qiymətləndirmə tərzləri hansı psixoloji xüsusiyyətlərlə bağlıdır? Hakimiyyət onların şəxsiyyətini dəyişibmi? Onların qərarvermə qabiliyyəti ilə bağlı ictimai narahatlıqlar tibbi faktlara əsaslanır, yoxsa siyasi mübarizənin bir hissəsidir?
 
Bu sualların cavabı üçün üç anlayışı bir-birindən ayırmaq lazımdır: psixi xəstəlik, şəxsiyyət xüsusiyyətləri və hakimiyyətin davranışa təsiri. Bunlar bir-biri ilə əlaqəli ola bilər, lakin eyni məna daşımır…
 
 Putin: qapalı idarəetmə, nəzarət və riskə münasibət
 
Vladimir Putin uzun illər ərzində siyasi hakimiyyəti mərkəzləşdirən, qərarların qəbulunda prezident institutunun rolunu gücləndirən və siyasi rəqabətin imkanlarını məhdudlaşdıran idarəetmə sistemi formalaşdırıb. Onun siyasi davranışını təhlil edərkən şəxsi psixologiya ilə yanaşı, bu institusional mühiti də nəzərə almaq vacibdir.
 
Putinin ictimai obrazında məxfilik, emosiyaların məhdud nümayişi, təhlükəsizlik məsələlərinə xüsusi diqqət və dövlət maraqlarının sərt şəkildə müdafiəsi kimi xüsusiyyətlər seçilir. Lakin kameralar qarşısında yaradılan obraz insanın daxili psixoloji vəziyyətini tam əks etdirmir. Bu xüsusiyyətləri avtomatik olaraq şübhəçilik, emosional pozuntu və ya hər hansı psixi xəstəlik əlaməti hesab etmək olmaz.
 
Putinin qərarvermə modelinə dair daha ciddi suallar onun rəhbərliyi altında siyasi sistemdə əks mövqelərin nə dərəcədə eşidilməsi, müstəqil ekspert rəyinin qərarlara necə təsir göstərməsi və strateji səhvləri düzəltmək imkanlarının qorunub-qorunmaması ilə bağlıdır…
 
Məsələn, Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğala başlaması təhlükəsizlik, hərbi strategiya, siyasi hesablamalar və hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsi baxımından geniş araşdırılıb. Lakin bu qərarı təkcə Putinin ehtimal edilən psixoloji xüsusiyyətləri ilə izah etmək düzgün olmazdı. Burada ideoloji təsəvvürlər, imperiya ambisiyaları, siyasi maraqlar və qərarvermə sisteminin xüsusiyyətləri də təhlil edilməlidir…
 
Putinin sağlamlığı haqqında müxtəlif illərdə şayiələr, alternativ diaqnozlar və sui-qəsd xarakterli iddialar yayılıb. Bununla belə, ictimaiyyətə açıq məlumatlar əsasında onun konkret psixi xəstəlikdən əziyyət çəkdiyini təsdiqləmək mümkün deyil. Onun sağlamlığı barədə məlumatların məhdudluğu da hər hansı diaqnozun sübutu sayıla bilməz.
 
 Tramp: özünəinam, ictimai nümayiş və tənqidə münasibət…
 
Donald Tramp siyasi üslubuna görə Putindən müəyyən mənada fərqlənir. Tramp özünü ictimaiyyət qarşısında fəal şəkildə təqdim edir, şəxsi uğurlarını vurğulayır, rəqibləri ilə açıq qarşıdurmaya girir və siyasi mübahisələrdə öz şəxsiyyətini ön plana çıxarır.
 
Onun çıxışlarında özünə yüksək qiymət vermək, nailiyyətlərini qabartmaq, tənqidçilərinə sərt cavab vermək və mübahisələrə şəxsi müstəvidə yanaşmaq kimi davranışlar müşahidə olunur. Bunlar siyasi kommunikasiya və şəxsiyyət xüsusiyyətləri baxımından təhlil edilə bilər. Lakin belə davranışlar öz-özlüyündə narsistik şəxsiyyət pozuntusu və ya başqa bir psixi xəstəlik diaqnozu demək deyil...
 
Rəhbərlərdə özünəinamın həddindən artıq olması, ekspert məsləhətlərinə şübhə ilə yanaşmaq və öz qərarlarını olduğundan daha düzgün hesab etmək məsələləri elmi ədəbiyyatda ayrıca araşdırılır. 2021-ci ildə “Personality and Individual Differences” jurnalında dərc olunmuş tədqiqatda əzəmətçilik və narsisizmlə əlaqəli bəzi xüsusiyyətlərin impulsiv qərarlar, həddindən artıq özünəinam və səhv qərarlardan sonra məsuliyyəti başqalarının üzərinə atmaqla əlaqəsi araşdırılıb. Bu nəticələr ümumi psixoloji meyillərə aiddir və konkret olaraq Trampa diaqnoz qoymur… 
 
Trampın psixi və koqnitiv sağlamlığı ilə bağlı ictimai müzakirələrə onun çıxışları, davranışları və yaşı da səbəb olur. Bununla yanaşı, müşahidə olunan nitq xüsusiyyətlərini və siyasi mübahisələrdəki davranışlarını tibbi müayinəni əvəz edən sübut kimi təqdim etmək olmaz.
 
2025-ci il aprelin 13-də Ağ Evin yaydığı tibbi arayışda Trampın aprelin 11-də keçirilmiş müayinəsinin nəticələri açıqlanıb. Sənədə görə, onun montreal koqnitiv qiymətləndirmə testində nəticəsi 30 baldan 30 bal olub; depressiya və təşviş üzrə skrininq nəticələri də normal diapazonda göstərilib. Bu məlumatlar onun həmin müayinə zamanı qiymətləndirilən göstəriciləri barədə rəsmi məlumatdır. Bununla belə, qısa koqnitiv skrininq bütün psixi sağlamlıq problemlərini müəyyənləşdirmir və insanın bütün siyasi qərarlarının keyfiyyətini ölçmür. 
 
 Hakimiyyət(xüsusən uzunmüddətli) insanın psixologiyasını dəyişə bilərmi?..
 
Bu araşdırmanın ən mühüm istiqamətlərindən biri hakimiyyətin insan davranışına təsiridir. Söhbət yalnız konkret liderlərin xarakterindən deyil, yüksək siyasi hakimiyyətin ümumən insanın düşüncə və davranış tərzinə necə təsir göstərə bilməsindən gedir.
 
Psixoloq Ana Guinotenin “Annual Review of Psychology” jurnalında 2017-ci ildə dərc edilmiş elmi icmalına görə, hakimiyyət insanın məqsədyönlü fəaliyyətini gücləndirə, özünəinamını və müəyyən məqsədlərə üstünlük verməsini artıra bilər. Eyni zamanda, bəzi şəraitlərdə başqalarının mövqeyini nəzərə almaq və tabeliyində olan şəxslərin təcrübəsinə diqqət yetirmək qabiliyyətini zəiflədə bilər. Bu təsirlər bütün insanlarda eyni şəkildə meydana çıxmır. 
 
Burada xüsusilə təhlükəli mexanizm əks əlaqənin zəifləməsidir. Əgər liderin ətrafında yalnız onun fikirlərini təsdiqləyən şəxslər toplanırsa, mənfi məlumatlar gizlədilirsə və etiraz edənlər cəzalandırılırsa, qərarların səhv olma ehtimalı arta bilər. Bu vəziyyətdə rəhbər öz qərarlarını daha inamla müdafiə edə, alternativ ssenariləri yetərincə qiymətləndirməyə və uğursuzluqları qəbul etməyə daha az meyilli ola bilər. Lakin belə nəticə mütləq psixi xəstəliyin yaranması demək deyil. Bu, fərdi xüsusiyyətlərin, siyasi mühitin və institusional nəzarətin qarşılıqlı təsiri ilə bağlı ola bilər.
 
Hakimiyyətin uzun müddət bir şəxsin əlində cəmləşməsi ilə əlaqələndirilən hubris sindromu — həddindən artıq özünəinam, şəxsi mühakiməni mütləqləşdirmək və tənqidə dözümsüzlük kimi xüsusiyyətləri təsvir edən anlayış — elmi və tibbi müzakirələrdə işlədilir. Bununla belə, bu anlayışdan konkret siyasi liderə uzaqdan diaqnoz qoymaq üçün istifadə etmək olmaz… 
 
Putin və Trampın müqayisəsi: fərqli siyasi üslublar, oxşar araşdırma sualları…
 
Hər iki liderin davranışını müqayisə edərkən diqqəti ehtimal edilən xəstəliklərə deyil, müşahidə edilə bilən xüsusiyyətlərə və onların siyasi nəticələrinə yönəltmək daha əsaslıdır.
 
Özünəinam və tənqid: 
 
Lider öz qərarlarına nə dərəcədə arxayındır və ziddiyyətli məlumatlara necə reaksiya verir?


Məlumat mühiti: 
 
Onun ətrafında müstəqil məsləhət verən şəxslər varmı, yoxsa məlumat axını siyasi sədaqət meyarına uyğun süzgəcdən keçirilir?..
 
Riskli qərarlar: 
 
Lider mümkün nəticələri və alternativ variantları necə qiymətləndirir?..
 
Məsuliyyət: 
 
Uğursuzluqların səbəbləri araşdırılır, yoxsa məsuliyyət əsasən rəqiblərin və tabeliyində olan şəxslərin üzərinə qoyulur?..
 
İnstitusional məhdudiyyətlər: 
 
Qərarların qanunverici orqanlar, məhkəmələr, media və digər nəzarət mexanizmləri tərəfindən yoxlanılması nə dərəcədə mümkündür?..
 
Bu suallar Putinin daha qapalı və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə modeli ilə Trampın daha fərdiləşdirilmiş, ictimai qarşıdurmaya əsaslanan siyasi üslubunu müqayisə etməyə imkan verir. Bununla belə, fərqli siyasi sistemlər və ictimai şərait nəzərə alınmadan davranış fərqlərini yalnız şəxsi xarakterlə izah etmək düzgün olmaz.
 
Nəticə: diaqnozdan daha vacib olan nəzarət və məsuliyyətdir…
 
Putin və Trampın psixi sağlamlığı haqqında qəti nəticə çıxarmaq üçün etibarlı tibbi əsaslar tələb olunur. İctimai çıxışlar, qeyri-adi davranışlar, sərt bəyanatlar və siyasi qərarlar təkbaşına psixi xəstəliyin sübutu deyil. Amerika Psixiatriya Assosiasiyasının “Goldwater Rule” kimi tanınan etik prinsipi də müvafiq müayinə və razılıq olmadan ictimai xadimlərə peşəkar psixiatrik diaqnoz qoyulmasını yolverilməz sayır. 
 
 
Lakin bu ehtiyatlı yanaşma liderlərin davranışlarını, qərarlarının nəticələrini və hakimiyyətin psixoloji təsirlərini araşdırmağa mane olmamalıdır. Əksinə, siyasi təhlil tibbi diaqnozlardan ayrıldıqda daha dəqiq və faydalı olur. Əsas məsələ liderin hansı xəstəlikdən əziyyət çəkə biləcəyi barədə fərziyyə yürütmək deyil, onun qərarlarının hansı məlumatlara əsaslandığını, tənqidə nə dərəcədə açıq olduğunu, səhvlərini düzəltmək imkanlarının olub-olmadığını və hakimiyyətinin hansı institusional məhdudiyyətlərə tabe olduğunu müəyyənləşdirməkdir. Çünki dövlətin və milyonlarla insanın taleyinə təsir göstərən qərarların təhlükəsizliyi yalnız rəhbərin fərdi xüsusiyyətlərindən deyil, həm də onu əhatə edən sistemin səhvləri vaxtında üzə çıxarmaq və onların qarşısını almaq qabiliyyətindən asılıdır…
 
(Davamı var)
 
Hazırladı:
 
Sultan Laçın