"Qlobal güc balansı yenidən formalaşır və "supergüc" anlayışı yalnız dörd dövlətlə məhdudlaşır..."
Dünya yeni böyük güclər rəqabəti mərhələsinə daxil olub, lakin bu rəqabətdə iştirak edən bütün dövlətlər "supergüc" statusuna uyğun gəlmir.
Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "Foreign Policy" nəşri yazır.
Yeni böyük güclər rəqabəti və qeyri-müəyyən tərif
Nəşr yazır ki, əsas problem ondadır ki, "böyük dövlət" anlayışının dəqiq və hamı tərəfindən qəbul edilən tərifi yoxdur. Tarix boyu bu status həm siyasi, həm də subyektiv qiymətləndirmələrə əsaslanıb. Kiminsə "böyük dövlət" hesab edilməsi çox vaxt onun hərbi gücü, iqtisadi potensialı və beynəlxalq siyasətdəki davranışı ilə ölçülüb.
Amma nəşrin yanaşmasına görə, bu kateqoriyanı daha aydın edən konkret ortaq xüsusiyyətlər var. Məqalədə deyilir ki, böyük dövlətlər yalnız güclü ölkələr deyil, həm də qlobal proseslərə təsir etmək iddiası olan və bu təsiri real şəkildə həyata keçirə bilən aktorlardır. Onlar beynəlxalq sistemdə boşluq yaranmasına imkan vermir və tez-tez öz mövqelərini digər dövlətlərə qəbul etdirirlər.
Böyük gücün əsas dayaqları - hərbi və iqtisadi amil
Nəşrin təhlilində ilk əsas meyar hərbi gücdür. Buraya yalnız ordunun ölçüsü deyil, onun qlobal əməliyyat qabiliyyəti, texnologiyası və ən əsası nüvə silahına sahib olması daxildir. Məqalədə vurğulanır ki, nüvə silahı müasir dövrdə böyük dövlət statusunun əsas şərtlərindən biridir və bu imkan olmadan qlobal güc olmaq çətindir.
İkinci əsas amil iqtisadiyyatdır. Dövlətin ümumi iqtisadi gücü – ÜDM onun uzunmüddətli rəqabət aparmaq imkanını müəyyən edir. Lakin burada təkcə rəqəmlər deyil, iqtisadiyyatın dayanıqlılığı da vacibdir. Sanksiyalar, müharibə və ticarət yollarının kəsilməsi kimi hallarda iqtisadi sistemin nə qədər davam gətirməsi əsas göstəricilərdən sayılır.
Bu kontekstdə qlobal ticarət marşrutlarına və strateji resurslara nəzarət ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Çünki böyük dövlətlər yalnız istehsal gücü ilə deyil, həm də dünya iqtisadi sisteminə çıxış imkanları ilə fərqlənirlər.
Qlobal təsir, nüfuz və ideoloji güc
Böyük dövlətlərin üçüncü mühüm xüsusiyyəti onların əhatə dairəsidir. Bu, yalnız coğrafi mövcudluq deyil, həm də diplomatik, hərbi və texnoloji təsir imkanlarını əhatə edir. Xaricdə hərbi bazalar, geniş diplomatik şəbəkə, kəşfiyyat imkanları və beynəlxalq təşkilatlarda təsir bu kateqoriyaya daxildir.
Məqaləyə görə, ABŞ bu baxımdan ən geniş qlobal şəbəkəyə malik ölkədir. Böyük Britaniya keçmiş imperiya gücünü itirsə də, hələ də strateji nöqtələrdə mövcudluğunu saxlayır. Rusiya daha çox regional təsir zonası üzərində dayanır, lakin informasiya və rəqəmsal təsir vasitələri ilə qlobal siyasətdə rol oynayır. Çin isə əsasən iqtisadi təchizat zəncirləri və kritik resurslara nəzarət vasitəsilə qlobal təsir göstərir.
Digər mühüm meyar nüfuzdur. Yəni bir dövlətin həm özü, həm də başqaları tərəfindən "böyük güc" kimi qəbul edilməsidir. ABŞ və Çin bu statusu demək olar ki, tam şəkildə qazanıb. Rusiya isə hərbi təsir gücünə görə bu kateqoriyada yer alır. Böyük Britaniyanın statusu isə daha çox müzakirə mövzusudur, lakin o, hələ də mühüm güc kimi qəbul edilir.
Bundan əlavə, ideoloji və mədəni təsir də vacib rol oynayır. Qərb ölkələri liberal beynəlxalq nizamı müdafiə edir, Çin "özünəməxsus sivilizasiya modeli"ni önə çıxarır, Rusiya isə Qərbə alternativ dəyərlər sistemi təqdim edir.
Dayanıqlılıq və yekun nəticə - dörd əsas güc
Son meyar dövlətin dayanıqlılığıdır. Bu, həm iqtisadi və hərbi təzyiqlərə davam gətirmək, həm də daxili böhranlardan sonra bərpa oluna bilmək qabiliyyətini ifadə edir. Tarix göstərir ki, bəzi dövlətlər böyük gücə malik olsalar da, uzunmüddətli sabitlik göstərə bilmirlər.
Nəşrin nəticəsinə görə, bu dörd meyarı - hərbi güc, iqtisadi imkan, qlobal təsir və dayanıqlılıq - birlikdə götürdükdə yalnız dörd dövlət bütün şərtlərə cavab verir: ABŞ, Çin, Rusiya və Böyük Britaniya.
Digər ölkələr - Almaniya, Yaponiya, Hindistan, Fransa, Braziliya və İndoneziya müəyyən sahələrdə güclü olsalar da, bütün meyarları eyni anda təmin etmirlər. Buna görə də onlar ya regional güc, ya da qismən qlobal aktor kimi qiymətləndirilir.
Məqalənin yekun qənaəti budur ki, dünya güc balansı dəyişsə də, böyük dövlətlər sistemi hələ də bu dörd əsas oyunçu üzərində qurulub və yaxın gələcəkdə bu strukturun köklü şəkildə dəyişməsi ehtimalı aşağıdır.
