"İnsanlıq ovçuluqdan əkinçiliyə keçərək sivilizasiyanı qurdu, amma bununla birlikdə azadlığını da tədricən itirdi..."
Arxeoloqlar ən qədim məskənlərdə aparılan yeni qazıntıların nəticələrini açıqlayıblar. Məlum olur ki, əkinçiliyə keçid bəşəriyyət üçün sadə bir "irəliləyiş" yox, uzun və ağrılı bir dönüşüm prosesi olub.
Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "ScienceDirect" nəşri məlumat yayıb.
"Tərəqqi"nin paradoksu: ilk əkinçilər niyə daha pis yaşayırdılar
Uzun illər ərzində sivilizasiyanın başlanğıcı belə izah olunurdu: ovçuluqdan əkinçiliyə keçid insanlığın böyük qələbəsi, rifaha aparan yol idi. Lakin müasir tədqiqatlar bu təsəvvürü kökündən dəyişir.
Alimlərin fikrincə, əkinçiliyə keçid birdən-birə baş verməyib, min illərlə davam edən mürəkkəb və ağrılı bir proses olub. Nəticədə insanlıq azad ovçu-toplayıcı həyat tərzindən daha sərt qaydalarla idarə olunan aqrar cəmiyyətlərə keçib.
Araşdırmalara görə, bu dəyişiklik bəzi ciddi nəticələr doğurub:
- Ağır əmək:
Ovçuluqdakı nisbətən sərbəst həyat tədricən gün doğandan gün batana qədər davam edən fasiləsiz fiziki əməyə çevrilib;
- Qidalanmanın kasadlaşması: Çoxçeşidli təbii qida rasionu azsaylı dənli bitkilərdən ibarət monoton qidalanma ilə əvəz olunub;
- Xəstəliklərin artması: Daimi yaşayış məskənləri və heyvandarlıq epidemiyaların yayılmasına səbəb olub, əhalinin sağlamlığı pisləşib;
- Bərabərsizliyin yaranması: İlk sosial təbəqələşmə və iyerarxik sistemlər formalaşıb.
Beləliklə, əhali sayı artsa da, fərdi rifah və sağlamlıq səviyyəsi xeyli aşağı düşüb.
Taxılın "kilid altına düşməsi": bürokratiya və dövlətin yaranması
Alimlərin fikrincə, xüsusilə taxılın uzun müddət saxlanıla bilməsi insan cəmiyyətinin strukturlarını tam dəyişib. Köçəri icmalarda resurslar bərabər bölünür və sosial əlaqələr daha çevik idi. Lakin əkinçilik sabit yaşayış, məhsulun qorunması və ciddi idarəetmə tələb edirdi.
Taxıl ehtiyatlarını idarə etmək, torpaqları bölüşdürmək və iri layihələri, məsələn, suvarma sistemlərini həyata keçirmək üçün idarəetmə aparatı formalaşdı. Nəticədə ilk vergi sistemləri, inzibati strukturlar və peşəkar ordular meydana gəldi. Bu isə Mesopotamiya və Qədim Misir kimi güclü, lakin eyni zamanda sərt idarə olunan sivilizasiyaların əsasını qoydu.
Müasir elmdə neolit dövrü getdikcə daha çox "böyük kompromis" kimi qiymətləndirilir: insanlıq yazını, şəhərləri və texnologiyanı qazansa da, bunun müqabilində şəxsi azadlığın, bərabərliyin və ekoloji tarazlığın bir hissəsini itirib. Ən əsas sual isə bu gün də dəyişməz qalır: texnoloji tərəqqi həmişə həyatın daha yaxşı olması deməkdirmi?
