Analitikin sentyabrın 15-də Moderator.az-a açıqlamasından saatlar sonra ABŞ-ın İsrail dairələrinə yaxın “Axios” nəşrinin yaydığı məlumat diqqətçəkən paralellər yaradıb...
 




Sentyabrın 15-də siyasi analitik Heydər Oğuz Moderator.az-a açıqlamasında Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Suriya və Azərbaycan səfərlərinin Yaxın Şərqdə baş verən proseslərlə əlaqəli ola biləcəyini, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanının qarşılaşdığı yeni təhlükələrin regiondakı əvvəlki siyasi-hərbi düzənə təsir göstərə biləcəyini bildirmişdi.
 
Analitikin açıqlamasında diqqət çəkən məqamlardan biri Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndə husilərin fəallaşması fonunda çətin vəziyyətə düşməsi və bunun nəticəsində Ər-Riyadın İsraillə təmaslara məcbur qala biləcəyi barədə irəli sürdüyü ehtimal idi.
 
Elə həmin gün ABŞ-ın İsrail dairələrinə yaxın “Axios” nəşri Yaxın Şərqdə baş verən proseslərlə bağlı diqqətçəkən məlumat yayıb.
 
Nəşrin məlumatına görə, ABŞ, İsrail və səkkiz ərəb ölkəsinin yüksək rütbəli hərbi komandirləri Almaniyada İranla müharibəni və regionda artan gərginliyi müzakirə etmək üçün qapalı toplantı keçiriblər. Görüşə ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (“CENTCOM”) komandanı admiral Bred Kuper ev sahibliyi edib. Toplantıda İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bəhreyn, Küveyt, Qətər, İordaniya və Misirin hərbi rəhbərləri iştirak ediblər. 

Bu məlumat Heydər Oğuzun açıqlamasında səsləndirdiyi bəzi ehtimallarla diqqətçəkən şəkildə üst-üstə düşür.
 
“Məkkə ittifaqı” ilə bağlı proqnoz və yeni mənzərə...
 
Heydər Oğuz Moderator.az-a açıqlamasında Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında avqustun 7-də Məkkədə əldə edildiyini bildirdiyi razılaşmanın regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturası yaratmaq məqsədi daşıdığını qeyd etmişdi. Onun sözlərinə görə, bu razılaşmadan İran və İsrailin narahat olması gözlənilən idi. Analitik sonrakı hadisələri də bu kontekstdə qiymətləndirərək Yəməndə husilərin Səudiyyə Ərəbistanına qarşı təzyiqinin artmasını, ABŞ-ın isə Ər-Riyadın birbaşa hərbi yardım çağırışına cavab verməməsini həmin təhlükəsizlik mexanizminin sınaqdan keçməsi kimi şərh etmişdi...
 
Heydər Oğuz xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanının çıxılmaz vəziyyətdə qalacağı təqdirdə İsraillə təmaslara gedə biləcəyini ehtimal etmişdi.
 
“Alınacaq əlacı hər yerdən kəsilən rəsmi Ər-Riyadın İsrailə sığınmaqdan başqa çarəsi qalmadı” deyən analitik İsrail mətbuatında Səudiyyə Ərəbistanının Təl-Əvivdən husilərə qarşı yardım istəyə biləcəyi barədə məlumatların yayıldığını da diqqətə çatdırmışdı.
 
İndi isə “Axios”un məlumatında məhz İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı arasında husilərə qarşı mümkün hərbi əməkdaşlığın müzakirə edildiyi bildirilir.
 
Nəşrin yazdığına görə, İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı “CENTCOM”-un köməyi ilə İsrailin Səudiyyənin husilərə qarşı hərbi əməliyyatlarına necə dəstək verə biləcəyini müzakirə edir. Söhbət, xüsusilə, kəşfiyyat, müşahidə və məlumat toplama imkanlarının (“ISR”) Səudiyyə Ərəbistanına təqdim edilməsindən gedir. 
 
Bu məqam Heydər Oğuzun bir gün əvvəl irəli sürdüyü ehtimalla kifayət qədər ciddi paralel təşkil edir.
 
“Axios”un məlumatında daha bir mühüm detal…
 
“Axios”un xəbərinə görə, Almaniyadakı toplantı sadəcə İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı arasında ikitərəfli görüş olmayıb. Toplantıda ABŞ-la yanaşı İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Bəhreyn, Küveyt, Qətər, İordaniya və Misirin hərbi rəhbərləri iştirak edib. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı görüşü təsdiqləyərək Almaniyada səkkiz ölkənin yüksək rütbəli hərbi rəhbərlərinin iştirakı ilə planlaşdırılmış konfrans keçirildiyini və tərəflərin Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişləndirilməsi imkanlarını müzakirə etdiyini bildirib. 
 
“Axios” bu görüşü xüsusilə ona görə əhəmiyyətli hesab edir ki, İsraillə diplomatik münasibətləri olmayan bəzi ərəb ölkələrinin hərbi rəhbərləri də toplantıda iştirak ediblər. Nəşr bunu İsrail və region ölkələri arasında hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi fonunda nadir təmaslardan biri kimi təqdim edir. 
 
Burada Heydər Oğuzun “Məkkə ittifaqı”nın gələcəyi ilə bağlı irəli sürdüyü tezislə “Axios”un ortaya qoyduğu mənzərə arasında müəyyən fərqi də nəzərə almaq lazımdır.
 
“Axios” bu toplantını “Məkkə ittifaqının dağılması” kimi təqdim etmir. Əksinə, nəşr İsrail və ərəb dövlətləri arasında hərbi və kəşfiyyat əməkdaşlığının son illərdə, xüsusilə 2020-ci ildə İsrail, BƏƏ və Bəhreyn arasında imzalanmış İbrahim sazişlərindən sonra dərinləşdiyini yazır. İsrailin sonrakı dövrdə “CENTCOM”-un məsuliyyət zonasına keçirilməsi də ABŞ-ın regional hərbi strukturu çərçivəsində İsrail ilə ərəb ölkələri arasında əməkdaşlıq imkanlarını artırıb. 
 
 
Deməli, burada söhbət daha çox regiondakı təhlükəsizlik mexanizmlərinin yenidən qurulmasından və müxtəlif dövlətlərin ortaq təhlükələr qarşısında praktiki əməkdaşlıq imkanlarını artırmasından gedir.

Səudiyyə Ərəbistanı niyə İsrailə yaxınlaşa bilər?..
 
Bu sualın cavabında Yəməndəki vəziyyət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. “Axios” yazır ki, Almaniyadakı görüş husilərin Səudiyyə Ərəbistanına qarşı hücumlarını gücləndirdiyi və onların Qırmızı dənizdə Babül-Məndəb boğazına faktiki nəzarəti ələ keçirdiyi bir vaxtda keçirilib. Bu məlumatdan bir neçə gün əvvəl “Axios” Səudiyyə Ərəbistanı ilə ABŞ arasında husilərlə bağlı yaranmış fikir ayrılıqlarını da yazmışdı.
 
Nəşrin sentyabrın 11-də yaydığı məlumata görə, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salman ABŞ prezidenti Donald Trampdan husilərə qarşı birbaşa hərbi zərbələr endirməsini istəyib. Tramp isə bu tələbi qəbul etməyib. 
 
Beləliklə, Ər-Riyadın qarşısında mürəkkəb mənzərə yaranıb: bir tərəfdən İranla əlaqəli hesab edilən husilərin təzyiqi artır, digər tərəfdən ABŞ birbaşa hərbi müdaxiləyə hazır olmadığını nümayiş etdirir.
 
Belə bir şəraitdə İsrailin kəşfiyyat və hərbi imkanlarından istifadə məsələsinin gündəmə gəlməsi artıq yalnız nəzəri ehtimal deyil. “Axios”un məlumatı bunun real müzakirə predmetinə çevrildiyini göstərir. 
 
Hakan Fidanın Bakı səfəri də diqqət mərkəzində…
 
Heydər Oğuzun Moderator.az-a açıqlamasında diqqət çəkdiyi digər məsələ Hakan Fidanın Dəməşqdən sonra Bakıya gəlməsi idi. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, Fidan sentyabrın 15–16-da Azərbaycanda səfərdə olub. Bakıda Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla görüşüb və Prezident İlham Əliyev tərəfindən qəbul edilib. 
 
 
Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi də sentyabrın 15-də Fidanla Bayramov arasında görüş keçirildiyini və tərəflərin Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyinin inkişaf perspektivləri ilə yanaşı, regional və beynəlxalq gündəmin aktual məsələlərini müzakirə etdiyini açıqlayıb. 
 
Fidan və Bayramovun görüşündən sonra keçirilən mətbuat konfransında regional və beynəlxalq məsələlər, o cümlədən Rusiya-Ukrayna müharibəsi və digər təhlükəsizlik məsələləri müzakirə olunub. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin yaydığı məlumata görə, tərəflər regional proseslər barədə fikir mübadiləsi aparıblar. 
 
Bu faktlar Fidanın Bakı səfərinin yalnız ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşmadığını göstərir. Lakin səfərin konkret olaraq Almaniyada keçirilmiş hərbi toplantı ilə birbaşa əlaqəli olduğunu təsdiqləyən açıq rəsmi məlumat yoxdur…
 
Azərbaycan niyə bu mənzərədə önə çıxır?..
 
Heydər Oğuz Moderator.az-a açıqlamasının sonunda Azərbaycanın Türkiyənin qarşılaşdığı mümkün təzyiqlər fonunda hansı addımları ata biləcəyinə dair iki ehtimal irəli sürmüşdü. Analitik hesab edirdi ki, Azərbaycan Suriyanın enerji və yanacaq ehtiyaclarının qarşılanmasına yardım etməklə Türkiyənin Suriyadakı mövqeyinin qorunmasına müəyyən töhfə verə bilər.
 
İkinci ehtimal kimi isə Türkiyəyə qarşı beynəlxalq təzyiqlərin azaldılması üçün müxtəlif siyasi və diplomatik kanallardan istifadə edilməsini göstərmişdi. Bunlar onun öz ifadəsi ilə, fərziyyələr olsa da, regionda yaranmış geo-siyasi və geo-iqtisadi yetərincə uyğun ehtimallardır…
 
Hazırkı məlumatlar isə ən azı bir məqamı göstərir: Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik məsələləri getdikcə daha çox bir-birindən ayrı görünən hadisələrin vahid regional sistem daxilində qiymətləndirilməsini tələb edir.
 
Səudiyyə Ərəbistanının husilərin təzyiqi ilə üzləşməsi, ABŞ-dan birbaşa hərbi müdaxilə istəməsi və daha sonra İsrail, ərəb ölkələri və ABŞ hərbi rəhbərlərinin “CENTCOM”-un təşkilatçılığı ilə Almaniyada bir araya gəlməsi regionda təhlükəsizlik əməkdaşlığının yeni mərhələyə keçdiyini göstərən hadisələr kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla yanaşı, bu hadisələrin “Məkkə ittifaqının çökməsi” ilə nəticələndiyini söyləmək üçün açıq mənbələrdə kifayət qədər əsas yoxdur. 
 
Nəticə
 
Heydər Oğuzun sentyabrın 15-də Moderator.az-a verdiyi açıqlama ilə “Axios”un həmin gün yaydığı məlumat arasında ən mühüm üst-üstə düşən məqam Səudiyyə Ərəbistanının husilər qarşısında artan təhlükə ilə üzləşməsi və İsraildən mümkün hərbi-kəşfiyyat dəstəyi məsələsinin gündəmə gəlməsidir.
 
Heydər Oğuz bunu əvvəlcədən ehtimal kimi irəli sürmüşdü. “Axios” isə sentyabrın 15-də İsrail və Səudiyyə Ərəbistanının “CENTCOM”-un vasitəçiliyi ilə husilərə qarşı mümkün əməkdaşlığı müzakirə etdiyini yazdı. Nəşrin məlumatına görə, müzakirələr İsrailin Səudiyyə qüvvələrinə kəşfiyyat, müşahidə və məlumat toplama imkanları ilə dəstək verməsini də əhatə edir. 
 
Bununla belə, “Axios”un məlumatı Heydər Oğuzun bütün geo-siyasi proqnozlarını təsdiqləmir. Nəşrin təqdim etdiyi mənzərədə söhbət daha çox ABŞ, İsrail və ərəb dövlətləri arasında regional təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişlənməsindən gedir.
 
Bu baxımdan, hazırda ən diqqətçəkən məqam Yaxın Şərqdə əvvəlki ittifaqların sadəcə dağılması deyil, müxtəlif dövlətlərin dəyişən təhlükələr qarşısında yeni hərbi və kəşfiyyat əməkdaşlığı formaları axtarmasıdır.
 
Moderator.az