Husilər ətrafında pərdəarxası diplomatiya – Tahir Cəfərlinin hansı proqnozu doğruldu?..
 




Husilər təkcə İranın kartı deyil: ABŞ, Çin və Səudiyyə Ərəbistanı oyuna qoşulur...
 
Moderator.az saytında siyasi analitik Tahir Cəfərlinin sentyabrın 15-də dərc olunmuş "Husilərə Amerika dəstək verir..." başlıqlı açıqlamasından cəmi bir gün sonra ABŞ rəsmilərinin husilərlə Omanda gizli görüş keçirməsi ilə bağlı “Reuters”-in yaydığı məlumat diqqət çəkib. Yeni faktlar analitikin irəli sürdüyü bəzi tezisləri yenidən gündəmə gətirir, lakin bütün nəticələri tam təsdiqləmir.

Yəməndə husilərin son günlərdə fəallaşması fonunda ABŞ, İran, Səudiyyə Ərəbistanı və Avropa İttifaqının mövqeləri ilə yanaşı, pərdəarxası diplomatik təmaslar da diqqət çəkir. Son hadisələr siyasi analitik Tahir Cəfərlinin Moderator.az-a verdiyi açıqlamadakı bir sıra proqnozları yenidən gündəmə gətirib.
 
Tahir Cəfərli açıqlamasında husilərin Yəməndə mövqelərini gücləndirməsi və Qırmızı dənizdə vəziyyətin kəskinləşməsi fonunda ABŞ-ın davranışının diqqətlə izlənilməli olduğunu bildirmişdi. Analitik Vaşinqtonun husilərlə bağlı siyasətinin göründüyü qədər sadə olmadığını, ABŞ-ın bu qüvvələrlə müəyyən əlaqə və hesablarının ola biləcəyini ehtimal edib.
 
Sonrakı hadisələr bu yanaşmanın ən azı bir hissəsini ciddi şəkildə aktuallaşdırıb.
 
“Reuters”-in sentyabrın 16-da yaydığı xəbərə görə, ABŞ rəsmiləri Omanın paytaxtı Maskatda husilərin nümayəndələri ilə gizli görüş keçiriblər. Məlumata görə, görüş Omanın vasitəçiliyi ilə ABŞ səfirliyində baş tutub. ABŞ tərəfi görüşü rəsmi şəkildə təsdiqləməsə də, “Reuters” 5 mənbəyə istinadla onun keçirildiyini yazıb.
 
Daha əvvəl isə ABŞ Prezidenti Donald Tramp husilərin onun administrasiyası ilə əlaqə saxladığını açıqlamışdı. Trampın sözlərinə görə, husilər ABŞ-ın Yəməndə müharibəyə qarışmasını istəmədiklərini bildiriblər. ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens də Vaşinqtonla husilər arasında birbaşa əlaqənin olduğunu təsdiqləyib.
 
“Reuters”-in məlumatına görə, Maskatdakı görüş zamanı husi nümayəndələri ABŞ gəmilərinə hücum etmək niyyətində olmadıqlarını və əvvəlki atəşkəs razılaşmasına sadiq qaldıqlarını bildiriblər.
 
Bu məqam Tahir Cəfərlinin ABŞ və husilər arasında pərdəarxası əlaqələrin mümkünlüyü barədə müşahidəsini kifayət qədər maraqlı edir.
 
Lakin burada mühüm fərq var: ABŞ-ın husilərlə danışıq aparması Vaşinqtonun husilərə dəstək verdiyini sübut etmir. Əksinə, ABŞ administrasiyası husilərə qarşı sərt mövqeyini də saxlayır və onların Qırmızı dənizdə gəmiçiliyə təhlükə yaratdığını bildirir.
 
Trampın Səudiyyə Ərəbistanının xahişi ilə bağlı mövqeyi də diqqət çəkir...
 
Trampın açıqlamaları isə vəziyyətin daha mürəkkəb olduğunu göstərir. ABŞ prezidenti bir tərəfdən husilərlə əlaqə saxlanıldığını bildirir, digər tərəfdən isə Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizlik məsələsində Vaşinqtonun dəstəyinə ehtiyac duyduğu bir şəraitdə birbaşa genişmiqyaslı ABŞ hərbi müdaxiləsinə ehtiyatla yanaşır.
 
“Reuters”-in məlumatına görə, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salman Trampdan husilərə qarşı hərbi yardım istəyib. ABŞ isə birbaşa hərbi əməliyyata qoşulmaq əvəzinə Ər-Riyada kəşfiyyat məlumatları və hədəflərin müəyyənləşdirilməsi sahəsində yardım göstərməyə üstünlük verib.
 
Bu, Vaşinqtonun eyni vaxtda həm Səudiyyə Ərəbistanını dəstəkləməsi, həm də husilərlə diplomatik kanal saxlaması baxımından diqqətçəkən vəziyyətdir.
 
Husilərin digər diplomatik təmasları...
 
Husilərlə bağlı son günlər ortaya çıxan ən mühüm məsələlərdən biri də onların yalnız ABŞ-la deyil, digər regional və beynəlxalq aktorlarla əlaqələrinin intensivləşməsidir.
 
“Reuters”-in son məlumatlarına görə, Səudiyyə Ərəbistanının müraciətindən sonra Çin İranı husilər üzərindəki təsirindən istifadə etməyə və onların Qırmızı dənizdə gəmilərə hücumlarını məhdudlaşdırmağa çağırıb. 
 
Burada İranın mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Husilər İranla yaxın münasibətlərdə olan və Tehranın dəstəyindən yararlanan qüvvə kimi tanınırlar. Buna görə də Çin məsələnin həlli üçün birbaşa husilərlə yanaşı, İran faktorundan da istifadə etməyə çalışır.
 
Beləliklə, hazırda Yəmən ətrafında yalnız ABŞ–Husi xətti deyil, ABŞ–Husi–İran–Səudiyyə Ərəbistanı–Çin xətti üzrə çoxşaxəli diplomatik proses müşahidə olunur...

Avropa İttifaqı da prosesdən narahatdır... - Tramp husilərdən Aİ-yə qarşı istifadə edir?..
 
Avropa İttifaqının mövqeyi isə Vaşinqtondan müəyyən qədər fərqlənir. Aİ husilərin Səudiyyə Ərəbistanına və Qırmızı dənizdə kommersiya gəmiçiliyinə qarşı hücumlarını pisləyib. Avropa diplomatiyası üçün əsas məsələlərdən biri Babül-Məndəb boğazının və Qırmızı dəniz marşrutunun təhlükəsizliyidir.
 
Aİ-nin xarici siyasət rəhbəri Kaya Kallas da husilərin Qırmızı dəniz sahilində mövqelərini genişləndirməsinin beynəlxalq gəmiçilik və dünya iqtisadiyyatı üçün risk yaratdığını bildirib.
 
Bu baxımdan Tahir Cəfərlinin ABŞ-ın Yəmən böhranından Avropaya iqtisadi təzyiq üçün istifadə edə biləcəyi barədə ehtimalı da diqqət çəkir. Belə ki, Aİ husilərin hücumlarının dayandırılması və gəmiçiliyin qorunması istiqamətində çalışsa da, Ağ Evin husilərlə bağlantıda olması şübhə doğurur...
 
Bəs İran nə istəyir?..
 
İran məsələsi isə daha mürəkkəbdir. Tehran husilərlə yaxın münasibətlərini davam etdirir, lakin eyni zamanda Yəməndə baş verənlərin daha geniş regional müharibəyə çevrilməsində maraqlı olmaya bilər. Çinin Tehrandan husilər üzərindəki təsirindən istifadə etməsini istəməsi də məhz bu səbəbdən mühüm diplomatik gediş kimi qiymətləndirilir.
 
Digər tərəfdən, İran ABŞ və İsrailin regiondakı hərbi fəaliyyətlərini tənqid edir və regional böhranın əsas səbəblərindən birinin Vaşinqtonun siyasəti olduğunu bildirir.
 
Beləliklə, husilərin davranışlarını yalnız Tehranın göstərişləri ilə izah etmək də düzgün olmazdı. Husilər Yəməndə öz siyasi və hərbi gündəminə malik aktordur, İranla münasibətləri isə bu gündəmin regional imkanlarını genişləndirən amillərdən biridir...
 
Tahir Cəfərlinin Moderator.az-dakı hansı proqnozu özünü doğrultdu?..
 
Son hadisələrdən sonra Tahir Cəfərlinin açıqlamasını üç istiqamətdə qiymətləndirmək mümkündür.
 
Birincisi, ABŞ ilə husilər arasında birbaşa və pərdəarxası əlaqələrin mövcudluğu barədə yanaşması son hadisələrlə əhəmiyyətli dərəcədə təsdiqlənib. Trampın açıqlaması və ardınca Maskatda gizli görüş barədə məlumatın yayılması bunu göstərir.
 
İkincisi, Vaşinqtonun husilərə qarşı birbaşa genişmiqyaslı hərbi müdaxiləyə ehtiyatla yanaşması da faktlarla müəyyən qədər üst-üstə düşür. ABŞ Səudiyyə Ərəbistanına dəstək versə də, husilərlə ayrıca diplomatik kanal saxlayır...
 
Üçüncüsü isə ABŞ-ın husilərə faktiki dəstək verməsi və bunu Aİ-yə iqtisadi təzyiq məqsədilə etməsi barədə ehtimal hələlik açıq mənbələrdə təsdiqlənməyib. Ağ Evin husilərlə diplomatik əlaqəsi şübhə doğursa da, bu, analitikin versiyası olaraq qalır...
 
Deməli, Tahir Cəfərlinin Moderator.az-a sözügedən açıqlamasında  ABŞ–Husi münasibətlərinin pərdəarxasında gözlənildiyindən daha mürəkkəb əlaqələrin ola biləcəyi barədə əsas müşahidəsi son hadisələrlə xeyli dərəcədə öz təsdiqini tapıb.
 
Ən maraqlı məqam isə budur ki, hazırda husilər yalnız ABŞ-la deyil, İran, Oman, Səudiyyə Ərəbistanı və dolayı şəkildə Çin və Avropa ilə bağlı diplomatik hesablamaların mərkəzindədir.
 
Yəmən böhranı artıq yalnız yerli münaqişə deyil. Qırmızı dəniz, Babül-Məndəb boğazı, enerji və dünya ticarət yollarının təhlükəsizliyi məsələsi onu ABŞ, İran, Səudiyyə Ərəbistanı, Çin və Avropa İttifaqının maraqlarının kəsişdiyi mühüm geo-siyasi düyünə çevirib.
 
Moderator.az