İran parlamentində ölkənin Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsindən (DNNO) çıxması ilə bağlı qanun layihələrinin hazırlanması Tehranın nüvə siyasəti ətrafında yeni müzakirələrə səbəb olub. Hələlik söhbət İranın müqavilədən çıxmasından deyil, belə bir addımın parlament səviyyəsində qanunvericilik təşəbbüsü kimi gündəmə gətirilməsindən gedir. Bununla yanaşı, mümkün çıxışın İranın qonşu dövlətlərlə münasibətlərinə və regionun təhlükəsizlik mühitinə təsirləri də diqqət çəkir.
Maraqlıdır, İranın DNNO-dan mümkün çıxışı reallaşarsa, bunun Azərbaycan–İran münasibətlərinə, xüsusilə sərhəd təhlükəsizliyi, qarşılıqlı etimad və nəqliyyat-kommunikasiya əməkdaşlığına hansı təsirləri ola bilər?
Eyni zamanda, Tehran üzərində beynəlxalq təzyiqlərin artdığı bir şəraitdə Bakı ilə Tehran arasında mövcud əməkdaşlıq kanallarının qorunması regional sabitlik baxımından hansı əhəmiyyət daşıyır?
Mövzu ilə bağlı Moderator.az-a politoloq Amid Əliyev açıqlama verib.
Politoloq qeyd edib ki, İran parlamentində ölkənin Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsindən (NPT) çıxması ilə bağlı qanun layihələrinin hazırlanması Tehranın nüvə siyasəti ətrafında yeni siyasi müzakirə mərhələsinin başladığını göstərir. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, söhbət hələ İranın NPT-dən çıxmasından getmir:
"Məsələ hələ ki, parlament səviyyəsində belə bir addımın qanunvericilik təşəbbüsü kimi gündəmə gətirilməsidir. NPT-nin X maddəsinə əsasən isə müqavilədən çıxış ayrıca hüquqi prosedur tələb edir və dövlətin bu barədə ən azı üç ay əvvəl digər iştirakçı dövlətlərə və BMT Təhlükəsizlik Şurasına bildiriş verməsi nəzərdə tutulur. Buna görə parlamentdə qanun layihəsinin hazırlanmasını real çıxış qərarı ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz.
Bununla belə, bu təşəbbüsün siyasi əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Çünki İran belə bir addımı gündəmə gətirməklə beynəlxalq ictimaiyyətə nüvə proqramı ətrafında təzyiqlərə qarşı cavab imkanlarının genişləndiyini nümayiş etdirir. Əgər gələcəkdə Tehran həqiqətən NPT-dən çıxmaq qərarı versə, bu, yalnız İranın Qərblə münasibətlərinə deyil, bütövlükdə Yaxın Şərq və Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərə biləcək hadisəyə çevrilə bilər. Xüsusilə İranın nüvə məsələsi ətrafında gərginliyin artması İsrail, ABŞ və İran arasında qarşıdurmanın yeni mərhələyə keçməsi riskini yüksəldə və bunun dolayı nəticələri İranın şimal sərhədlərinə də təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan Azərbaycan üçün əsas məsələ İranın nüvə siyasətinin özündən daha çox onun yaratdığı regional təhlükəsizlik nəticələridir. Azərbaycan–İran sərhədi regionun ən həssas geosiyasi xətlərindən biridir. İran ətrafında hərbi və siyasi gərginliyin artması sərhəd təhlükəsizliyi, qanunsuz keçidlər, qaçaqmalçılıq, narkotiklərin dövriyyəsi və digər transsərhəd risklərin idarə olunmasını daha da əhəmiyyətli edir. Belə şəraitdə Bakı ilə Tehran arasında təhlükəsizlik və sərhəd qurumları səviyyəsində mövcud əlaqələrin qorunması qarşılıqlı etimadın saxlanılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Başqa sözlə, regional geosiyasi gərginlik artdıqca, birbaşa kommunikasiya kanallarının əhəmiyyəti də artır".
Amid Əliyev vurğulayıb ki, digər mühüm istiqamət nəqliyyat-kommunikasiya əməkdaşlığıdır:
"Azərbaycan və İran arasında Şimal–Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi çərçivəsində əməkdaşlıq yalnız iki ölkənin iqtisadi maraqları ilə məhdudlaşmır, daha geniş regional tranzit sisteminin formalaşmasına xidmət edir. İran ətrafında beynəlxalq sanksiyaların və siyasi təzyiqlərin artması isə maliyyə, logistika, sığorta və tranzit baxımından əlavə risklər yarada bilər. Buna görə Bakı üçün əsas məsələ nəqliyyat layihələrinin siyasi qarşıdurmaların təsirindən mümkün qədər qorunması və praktiki əməkdaşlıq mexanizmlərinin davam etdirilməsidir.
Burada Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan başqa bir amil də Tehranla münasibətlərdə təhlükəsizlik məsələlərinin digər ikitərəfli istiqamətlərdən mümkün qədər ayrılmasıdır. Yəni İranın Qərblə və digər güclərlə münasibətlərində yaranan problemlərin avtomatik olaraq Azərbaycan–İran münasibətlərinə transformasiya edilməməsi Bakı üçün mühüm diplomatik xəttdir. Azərbaycan öz ərazisinin və hava məkanının İrana qarşı hərbi əməliyyatlarda istifadəsinə yol verilməyəcəyini dəfələrlə bəyan edib. Bu mövqe həm Azərbaycanın milli təhlükəsizlik maraqları, həm də regionda eskalasiyanın qarşısının alınması baxımından əhəmiyyətlidir.
Eyni zamanda, İranın NPT-dən mümkün çıxışı baş verərsə, bu, Azərbaycanı daha mürəkkəb regional təhlükəsizlik mühiti ilə üz-üzə qoya bilər".
Ekspert əlavə edib ki, burada söhbət Azərbaycanın nüvə dövlətləri arasında mümkün qarşıdurmaya tərəf olmasından yox, belə qarşıdurmanın sərhəd, enerji, nəqliyyat, ticarət və miqrasiya kimi sahələrə dolayı təsirindən gedir:
"Bu səbəbdən Bakı üçün ən mühüm prioritetlər sərhəddə sabitliyin qorunması, Tehranla operativ diplomatik kommunikasiya kanallarının açıq saxlanılması və nəqliyyat əlaqələrinin davamlılığının təmin edilməsidir. İran parlamentində NPT-dən çıxış məsələsinin gündəmə gətirilməsi hələ yekun qərar deyil, lakin Tehranın beynəlxalq təzyiqlər qarşısında istifadə etdiyi siyasi manevr imkanlarının genişləndiyini göstərən ciddi siqnaldır.
Əgər bu proses real çıxış qərarına çevrilərsə, onun təsirləri İranın nüvə proqramı çərçivəsindən çıxaraq bütün regionun təhlükəsizlik arxitekturasına yayıla bilər. Azərbaycan baxımından isə belə şəraitdə Tehranla dialoqun zəiflədilməsi deyil, xüsusilə sərhəd təhlükəsizliyi, nəqliyyat, ticarət və diplomatik kommunikasiya sahələrində praktiki əlaqələrin qorunması daha mühüm məsələyə çevrilir.
Çünki regionda geosiyasi gərginliyin artdığı dövrdə qonşu dövlətlər arasında işlək kommunikasiya kanallarının mövcudluğu yalnız ikitərəfli münasibətlərin deyil, bütövlükdə regional sabitliyin qorunması üçün mühüm təhlükəsizlik mexanizmidir.
Beləliklə, İranın nüvə silahı ətrafındakı siyasi manevrləri bölgənin geosiyasi konfiqurasiyasına ciddi təsir edə bilər. Bunun hansı fəsadlar verəcəyə və hansı yeni paradiqmalar yaradacağı qarşılıqlı güzəştlər və imtinalardan ibarət olan diplomatik həmlələrdən keçəcək".
Pərvin Şakirqızı
Moderator.az/ Redaktor
