İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasındakı çıxışı Tehran–Vaşinqton münasibətlərində həm sərt mövqenin, həm də diplomatik kanalın qorunması mesajlarının paralel şəkildə gündəmdə olduğunu göstərdi. Pezeşkian İranın təzyiq qarşısında geri çəkilməyəcəyini bildirərkən, təhdidlər olmadan dialoq və danışıqlara hazır olduqlarını da vurğuladı.
ABŞ və İran nümayəndələri arasında birbaşa təmasların yenidən gündəmə gəlməsi isə tərəflər arasında fikir ayrılıqları qalmasına baxmayaraq, diplomatik imkanların tamamilə tükənmədiyini göstərir. Ekspertlərin diqqət çəkdiyi əsas məqamlardan biri də qarşıdurmanın davam edəcəyi təqdirdə bunun yalnız siyasi münasibətlərə deyil, regionun logistikasına, enerji marşrutlarına, daşımalarına və iqtisadi vəziyyətinə mümkün təsirləridir.
Maraqlıdır, Pezeşkianın BMT-dəki çıxışını və ABŞ–İran təmaslarının yenidən başlamasını necə qiymətləndirmək olar?
Mövzu ilə bağlı Moderator.az-a politoloq Tural İsmayılov açıqlama verib.
Politoloq qeyd edib ki, Pezəşkianın BMT Baş Assambleyasındakı çıxışını və ABŞ–İran arasında diplomatik təmasların yenidən başlamasını bir-birinə zidd proseslər kimi deyil, əksinə, böhran şəraitində diplomatiyanın necə işlədiyini göstərən iki paralel xətt kimi qiymətləndirmək olar:
"İran prezidenti çıxışında kifayət qədər sərt mövqe nümayiş etdirdi, Tehranın təzyiq və güc dili qarşısında geri çəkilməyəcəyini vurğuladı. Bununla yanaşı, dialoq və danışıqlara hazır olduqlarını bildirməsi diplomatik qapının tam bağlanmadığını göstərir.
Burada əsas məsələ tərəflərin sərt ritorikadan imtina etməsi deyil. ABŞ və İranın hazırkı şəraitdə daxili və xarici auditoriyaya yönəlmiş sərt mesajlar verməsi gözləniləndir. Əsas məsələ odur ki, bu sərt siyasi ritorikaya baxmayaraq, tərəflər vasitəçilər üzərindən də olsa, bir-biri ilə danışmağa davam edirlər. Bu, böhranların idarə olunması baxımından mühüm məqamdır.
ABŞ–İran təmaslarının yenidən başlaması hələ tərəflərin mövqelərinin yaxınlaşması demək deyil. Əksinə, aralarında ciddi fikir ayrılıqları qalır. Nüvə proqramı, sanksiyalar, hərbi təzyiq, İranın dondurulmuş aktivləri, Hörmüz boğazının açılması və regiondakı təhlükəsizlik məsələləri danışıqların ən mürəkkəb istiqamətləridir. Buna görə bu mərhələni yekun razılaşmaya yaxınlaşmadan daha çox, tərəflərin bir-birinin şərtlərini yoxladığı və mümkün kompromis imkanlarını araşdırdığı mərhələ kimi qiymətləndirmək daha düzgündür".
Tural İsmayılov vurğulayıb ki, Pezəşkianın çıxışında diqqət çəkən məqam da budur ki, Tehran özünü danışıqlara qapalı tərəf kimi təqdim etmir. İranın mesajı mahiyyət etibarilə belədir: danışıqlar mümkündür, amma bu danışıqlar təzyiq və ultimatum üzərində qurulmamalıdır:
"Vaşinqtonun yanaşmasında isə İranın nüvə proqramı və regional təhlükəsizliklə bağlı konkret öhdəliklər götürməsi əsas məsələlərdən biri olaraq qalır. Deməli, dialoqun başlanması ilə fikir ayrılıqları aradan qalxmır, sadəcə onların diplomatik müstəvidə həlli üçün kanal yaranır.
Məhz bu kanal Yaxın Şərqdə mümkün eskalasiyanın qarşısının alınması baxımından əhəmiyyətlidir. Tərəflər bir-biri ilə danışa bildikləri müddətdə yanlış hesablamaların, yanlış mesajların və ayrı-ayrı hərbi hadisələrin daha geniş qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını almaq üçün müəyyən imkan qalır.
Diplomatiyanın əsas funksiyası da həmişə bütün problemləri dərhal həll etmək deyil; bəzən əsas məqsəd müharibə ilə sülh arasında siyasi manevr imkanını qorumaqdır.
Lakin burada digər tərəfi də nəzərə almaq lazımdır. Diplomatik kanalın açıq qalması öz-özlüyündə eskalasiyanı aradan qaldırmır. Əgər tərəflər arasında əsas məsələlər üzrə kompromis imkanları formalaşmasa, istənilən yeni hərbi insident və ya qarşılıqlı ittihamlar danışıqları yenidən dalana sala bilər.
Xüsusilə Hörmüz boğazı kimi strateji əhəmiyyətli məsələnin danışıqların mərkəzinə çıxması göstərir ki, söhbət yalnız nüvə proqramından getmir, daha geniş regional təhlükəsizlik və iqtisadi məsələlər də masadadır".
Politoloq onu da qeyd edib ki, bu baxımdan yaxın perspektivdə böyük və yekun sazişdən daha çox, mərhələli razılaşmaların əldə olunması ehtimalı üzərində dayanmaq olar:
Əvvəlcə hərbi gərginliyin azaldılması, kommunikasiya kanallarının qorunması, dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyi və müəyyən humanitar məsələlər üzrə anlaşmalar yarana bilər. Əgər bu mərhələ uğurlu alınarsa, daha mürəkkəb siyasi məsələlərin müzakirəsi üçün də müəyyən etimad formalaşa bilər.
Burada regional dövlətlərin də rolu artır. Körfəz ölkələri üçün əsas məsələ təhlükəsizliyin və enerji axınlarının qorunmasıdır. Onlar ABŞ–İran qarşıdurmasının daha geniş regional müharibəyə çevrilməsində maraqlı deyillər. Buna görə də vasitəçilik və diplomatik kanalların saxlanılması istiqamətində regional səylərin artması təəccüblü deyil.
Məncə, hazırkı vəziyyəti nə həddindən artıq optimist, nə də yalnız qarşıdurma prizmasından qiymətləndirmək lazımdır. ABŞ və İran arasında ciddi fikir ayrılıqları qalır, amma diplomatik kanalın yenidən işləməsi mühüm imkan yaradır. Bu imkanın nəticəyə çevrilməsi isə tərəflərin sərt mövqelərini hansı həddə qədər elastikləşdirə biləcəyindən və ilkin mərhələdə qarşılıqlı etimadı artıran konkret addımlar atıb-atmayacağından asılı olacaq.
Yəni bu gün əsas sual “ABŞ və İran dərhal razılaşacaqmı?” deyil. Daha vacib sual budur ki, tərəflər mövcud fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, danışıqları davam etdirə və böhranı idarəolunan çərçivədə saxlaya biləcəklərmi. Əgər bunu bacarsalar, diplomatik kanal eskalasiyanın qarşısını almaq üçün real alətə çevrilə bilər. Əks halda, sərt ritorika ilə paralel davam edən hərbi və siyasi təzyiq Yaxın Şərqdə yeni gərginlik dalğasının yaranmasına səbəb ola bilər".
Pərvin Şakirqızı
Moderator.az/ Redaktor
