"İdeologiya insan hüququnun yerinə keçəndə vicdan təhlükə qarşısında qalır..."
 




"Hakimiyyət özünü tənqiddən nə qədər azad hesab edirsə, vicdanlı insanın təhlükəsizliyi bir o qədər çox hakimiyyətin iradəsindən asılı olur…"
 
"Vicdanlı insan üçün ən təhlükəli sistem yalnız onun fikrini bəyənməyən sistem deyil. Ən təhlükəli sistem özünü tənqiddən immun elan edən sistemdir..."
 
"Partiya dövlətin, dövlət isə həqiqətin özü kimi təqdim ediləndə fərqli düşünən insan artıq sadəcə rəqib yox, “düşmən” elan edilə bilər..."
 
"Azad məhkəmə, azad media, müstəqil vətəndaş cəmiyyəti, şəffaf seçki, hakimiyyət bölgüsü və qanunun aliliyi güclü olduqca fərdin dövlət qarşısında müdafiə imkanları artır. Bunlar zəiflədikcə insanın taleyi daha çox hakimiyyət sahibinin şəxsi iradəsindən asılı olur..."
 
"Vicdanın milliyyəti, dini, partiyası və coğrafiyası olmamalıdır. Əks halda onun adı vicdan yox, qrup marağı olar..."
 
-FİKİR SAVAŞI...-
 
Vicdanlılar niyə susdurulur? SSRİ-dən Qərbə qədər eyni sualın müxtəlif cavabları...
 
Vicdanlı insanlar niyə siyasi, iqtisadi, psixoloji və fiziki təzyiqlərlə üzləşirlər?
 
Çünki vicdanın bir təhlükəli xüsusiyyəti var:
 
O, itaət tələb edən sistemə sual verir.
 
Bu sistem totalitar ola bilər.
 
Avtoritar ola bilər.
 
Diktatura ola bilər...
 
Hətta demokratik institutları olan bir sistemdə də pulun, lobbinin, oliqarxik maraqların və informasiya manipulyasiyasının təsiri altında müəyyən formalara bürünə bilər. Lakin burada da “demokratiya = vicdan”, “diktatura = vicdansızlıq” kimi sadə düstur işləməz.
 
Demokratik sistemlərdə də ağır ədalətsizliklər baş verib; avtoritar sistemlərdə isə müəyyən dövrlərdə ayrı-ayrı vicdanlı insanların fədakar fəaliyyəti də mümkün olub. Məsələ sistemin adına deyil, institutların insanı zülmdən nə qədər qoruduğuna baxmaqdır.
 
Azad məhkəmə, azad media, müstəqil vətəndaş cəmiyyəti, şəffaf seçki, hakimiyyət bölgüsü və qanunun aliliyi güclü olduqca fərdin dövlət qarşısında müdafiə imkanları artır. Bunlar zəiflədikcə insanın taleyi daha çox hakimiyyət sahibinin şəxsi iradəsindən asılı olur.
 
SSRİ-də və ayrıca Azərbaycanda bu proses necə görünürdü?
 
Sovet təcrübəsi bu baxımdan çox mühüm tarixi laboratoriyadır.
 
Bir tərəfdən savadlanma, sənayeləşmə, elm, səhiyyə və sosial mobilizasiya kimi böyük proseslər gedirdi. Digər tərəfdən siyasi plüralizm məhdudlaşdırılır, repressiv dövlət aparatı real və ya potensial siyasi rəqibləri təqib edir, xüsusilə Stalin dövründə kütləvi həbslər, güllələnmələr, sürgünlər və deportasiyalar həyata keçirilirdi.
 
Azərbaycan da bu proseslərdən kənarda qalmadı…
 
1937-1938-ci illərin repressiyaları bunun ən ağrılı nümunələrindən biridir. Azərbaycan üzrə rəsmi dövlət materiallarında yalnız 1937-ci ildə 29 min insanın repressiyaya məruz qaldığı, həmin dövrdə Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Salman Mümtaz, Əli Nazmi, Tağı Şahbazi və başqa ziyalıların məhv edildiyi qeyd olunur. 
 
Burada söhbət yalnız ayrı-ayrı şəxslərin cəzalandırılmasından getmirdi. Siyasi hakimiyyətin “xalq düşməni”, “millətçi”, “əks-inqilabçı” kimi damğalar vasitəsilə fərqli düşünənləri cəmiyyətdən təcrid etməsi bütöv bir ziyalı təbəqəsinə ağır zərbə vururdu. Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti ilə bağlı rəsmi materiallarda da repressiyaların xüsusilə ziyalılar, yazıçılar, alimlər və milli-mədəni düşüncənin daşıyıcılarına ağır təsir göstərdiyi vurğulanır.  Bu mənada Hüseyn Cavidin, Mikayıl Müşfiqin, Əhməd Cavadın taleyi yalnız üç şair və yazıçının faciəsi deyil. Bu, dövlətin fərqli düşüncəyə dözümsüzlüyünün bütöv cəmiyyət üçün hansı nəticələr doğura biləcəyini göstərən tarixi nümunədir…
 
Eyni mənzərə başqa sosialist ölkələrində də müxtəlif formalarda müşahidə olunurdu. Şərqi Avropada siyasi müxaliflər, dissidentlər, jurnalistlər, yazıçılar və hüquq müdafiəçiləri həbs, senzura, işdən çıxarılma, nəzarət və digər təzyiq vasitələri ilə üzləşirdilər. Macarıstanda 1956-cı il üsyanının yatırılmasından sonra repressiyalar, Çexoslovakiyada siyasi məhkəmələr, Rumıniyada isə kommunist rejiminin dissidentlərə və müstəqil düşüncəyə qarşı nəzarəti bunun müxtəlif nümunələridir…
 
Deməli, tarixə yalnız “Sovet İttifaqı bütövlükdə yaxşı idi” və ya “bütövlükdə pis idi” kimi baxmaq əvəzinə, müxtəlif siyasətləri və dövrləri ayrıca araşdırmaq lazımdır. Əsas dərs isə budur:
 
Dövlət böyük sosial məqsədlər irəli sürə bilər, amma bu məqsədlər insanın ləyaqətini və hüququnu avtomatik təmin etmir. İdeologiya insan hüququnun yerinə keçəndə vicdan təhlükə qarşısında qalır…
 
Partiya dövlətin, dövlət isə həqiqətin özü kimi təqdim ediləndə fərqli düşünən insan artıq sadəcə rəqib yox, “düşmən” elan edilə bilər. Və “düşmən” elan edilən insanın hüquqlarını pozmaq getdikcə daha asanlaşır...
 
Bəs kapitalist və demokratik Qərb?..
 
Burada da eyni dərəcədə diqqətli olmaq lazımdır. Avropa və ABŞ-da liberal-demokratik institutlar tarixən fərdi hüquqların, siyasi rəqabətin, məhkəmə təminatlarının və ifadə azadlığının inkişafında böyük rol oynayıb. Amma bu, həmin ölkələrin tarixini zorakılıqdan azad etmir.
 
Müstəmləkəçilik, köləlik, irqi ayrı-seçkilik, xarici hərbi müdaxilələr, müharibələr və başqa xalqların siyasi-iqtisadi resursları üzərində qurulmuş münasibətlər Qərb tarixinin də mühüm hissəsidir.
 
ABŞ-ın öz tarixindən çox konkret bir nümunə göstərmək mümkündür.
 
Martin Lüter Kinq kimi dinc mübarizə aparan, irqi ayrı-seçkiliyə və sosial ədalətsizliyə qarşı çıxan bir lider Federal Təhqiqat Bürosunun – “FBI”-nin “COINTELPRO “proqramının hədəfinə çevrilmişdi. ABŞ Milli Arxivinin materiallarına görə, “FBI” Kinqi izləyib, onun nüfuzunu sarsıtmağa və fəaliyyətini zəiflətməyə yönəlmiş gizli əməliyyatlar aparıb; sonrakı Konqres araşdırması isə bu kampaniyanın hüquqi səlahiyyətlərin ciddi şəkildə aşılması olduğunu müəyyənləşdirib… 
 
Bu fakt mühüm bir məqamı göstərir:
 
Demokratik dövlətin mövcudluğu onun bütün dövlət strukturlarının hər zaman demokratik davranacağına zəmanət vermir. Fərq ondadır ki, demokratik sistemdə belə qanunsuz və antidemokratik hərəkətlərə qarşı məhkəmə, parlament, media, vətəndaş cəmiyyəti və seçki mexanizmləri vasitəsilə müqavimət göstərmək imkanları daha çoxdur…
 
Amma xarici siyasət məsələsinə gələndə mənzərə daha mürəkkəbləşir.
 
Bir dövlət öz daxilində vətəndaş hüquqlarını tanıya, eyni zamanda başqa ölkələrdə hərbi müdaxilələr həyata keçirə bilər. Buna görə də demokratiya daxili siyasi quruluş anlayışıdır; onun xarici siyasətin hər bir qərarını avtomatik olaraq ədalətli etdiyi nəticəsini çıxarmaq olmaz.
 
Eyni məsələ İsrailə də aiddir.
 
İsraildə çoxpartiyalı siyasi sistem, seçkilər, müstəqil məhkəmə və güclü ictimai debat ənənəsi mövcuddur. Eyni zamanda İsrailin Qəzza və digər ərazilərdəki hərbi əməliyyatları zamanı jurnalistlərin, mülki şəxslərin və humanitar əməkdaşların təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi beynəlxalq mübahisələr və araşdırmalar aparılıb… Müxtəlif mənbələrə görə, İsrail rejimi və ordusu yalnız 2023-2026-cı illər ərzində Qəzzada -40-70 minəədək dinc insanı(uşaq, qadın, qoca, xəstə) qətlə yetirib…
 
…2025-ci ilin avqustunda Qəzzada İsrail hava zərbəsi nəticəsində “Al Jazeera”nın jurnalisti Anas əl-Şərif və digər jurnalistlər öldürülüb. İsrail ordusu Əl-Şərifin HƏMAS-a bağlı silahlı hüceyrəyə rəhbərlik etdiyini bildirib, “Al Jazeera” isə bu ittihamı rədd edib. Hadisə ilə bağlı beynəlxalq tənqidlər səslənib. 
 
Daha sonra “Reuters”-in araşdırması Qəzzadakı Nasser xəstəxanasına 2025-ci ilin avqustunda endirilən zərbə ilə bağlı İsrail ordusunun ilkin açıqlamasına zidd sübutlar ortaya qoyub. Araşdırmaya görə, həmin hücumda beş jurnalist də daxil olmaqla 22 nəfər ölüb. İsrail ordusu hədəfin HƏMAS tərəfindən istifadə edilən müşahidə kamerası olduğunu bildirsə də, “Reuters” vizual materiallar əsasında kameranın jurnalistlərə məxsus olduğunu müəyyənləşdirib. 
 
Bütün bunlar bir daha göstərir ki, “demokratik ölkə” anlayışı həmin dövlətin hər bir hərbi əməliyyatını və ya təhlükəsizlik qərarını avtomatik olaraq vicdanlı və ədalətli etmir…
 
Ancaq burada ən mühüm fərq də unudulmamalıdır… Totalitar, avtoritar və diktatura sistemlərində vicdanlı insanların hədəfə çevrilməsi adətən daha sistemli və daha təhlükəli xarakter alır. Çünki belə sistemlərdə hakimiyyətin dəyişdirilməsi mexanizmləri zəifdir, müstəqil media məhduddur, məhkəmələrin müstəqilliyi sual altındadır, müxalif siyasi fəaliyyət kriminalizasiya edilə və dövlət aparatının bütün imkanları bir siyasi mərkəzin nəzarətinə keçə bilər.
 
Belə şəraitdə jurnalist yalnız yazdığı yazıya görə deyil, yazmaqdan imtina etmədiyinə görə cəzalandırıla bilər. Müxalif siyasətçi yalnız seçkidə hakimiyyətə alternativ olduğu üçün deyil, alternativin mümkün olduğunu göstərdiyi üçün təhlükəli hesab edilə bilər. İctimai fəal isə yalnız etiraz etdiyi üçün deyil, başqalarını da susmamağa çağırdığı üçün hədəfə çevrilə bilər…
 
Bu baxımdan Putin Rusiyası, Si Cinpin dövründə Çin, Şimali Koreya və İran kimi müxtəlif siyasi sistemlərdə müxalifətə, müstəqil mediaya və hakimiyyətə alternativ fikir ifadə edən şəxslərə münasibət mühüm müqayisə materialıdır.
 
Burada sistemlərin hamısını eyniləşdirmək də doğru olmaz. Onların hüquqi quruluşu, siyasi ənənələri və repressiya mexanizmləri fərqlidir. Amma ümumi prinsip eynidir:
 
Hakimiyyət özünü tənqiddən nə qədər azad hesab edirsə, vicdanlı insanın təhlükəsizliyi bir o qədər çox hakimiyyətin iradəsindən asılı olur…
 
Tramp, Netanyahu və “demokratik sistemin daxilində hakimiyyətə tabe olmayan səslər” məsələsi…
 
Son illərdə ABŞ və İsraildə baş verən hadisələr də bu mövzunun aktuallığını göstərir. ABŞ Prezidenti Donald Trampın ikinci prezidentlik dövründə müxalif siyasi qüvvələrə, hüquq-mühafizə strukturlarına, universitetlərə, hüquq şirkətlərinə və mediaya qarşı dövlət imkanlarından istifadə etməsi ilə bağlı ciddi mübahisələr yaranıb. “Reuters” 2025-ci ildə Tramp administrasiyasının rəqib hesab etdiyi şəxslərə və qurumlara qarşı prezident səlahiyyətlərindən geniş şəkildə istifadə etdiyini, bəzi hallarda məhkəmələrin və hüquq sisteminin buna qarşı çıxdığını yazıb. 
 
Bu proses 2026-cı ildə də media ilə münasibətlərdə davam edən qarşıdurmalarla müşayiət olunur. Məsələn, 18 sentyabr 2026-cı ildə Tramp administrasiyası “CNN”, “MS NOW” və “Politico”-nun Ağ Evə girişini qadağan edib. Federal hakim daha sonra bu qadağanın konstitusion baxımdan problemli olduğuna dair müvəqqəti qərar çıxararaq jurnalistlərin girişinin bərpa edilməsini tələb edib. 
 
Burada Putinin, Si Cinpinin, Kim Çen Inın və ya Əli Xameneinin siyasi sistemlərini ABŞ-la eyniləşdirmək düzgün olmaz. ABŞ-da məhkəmənin prezident qərarına qarşı çıxması, müstəqil media qurumlarının məhkəməyə müraciət edə bilməsi və siyasi rəqabətin davam etməsi özü mühüm institusional fərqdir.
 
Amma eyni zamanda bir demokratik ölkənin rəhbərinin mediaya və siyasi rəqiblərə münasibətində “mənə tabe olmayan səs təhlükədir” məntiqinin güclənməsi ciddi suallar yarada bilər…
 
İsraildə də oxşar mübahisələr var…
 
Baş nazir Benyamin Netanyahunun hökumətinin məhkəmə sistemi və media üzərində dövlət nəzarəti ilə bağlı təşəbbüsləri ölkə daxilində ciddi etirazlarla qarşılaşıb. 2026-cı ilin iyulunda hökumətin media tənzimləyicisi ilə bağlı Ali Məhkəmənin qərarına əməl etməməsi yeni hüquqi-siyasi qarşıdurmaya səbəb olub. Tənqidçilər bunu hakimiyyət bölgüsü və qanunun aliliyi baxımından təhlükəli presedent kimi qiymətləndiriblər; hökumət isə öz mövqeyini hüquqi çərçivədə müdafiə edib. 
 
2025-ci ilin martında isə Netanyahunun “Şin Bet” rəhbəri Ronen Barı vəzifədən uzaqlaşdırmaq qərarı İsraildə kütləvi etirazlara səbəb olmuş, müxalifət və etirazçılar hakimiyyətin demokratik institutları zəiflətdiyini iddia etmişdilər. 
 
Bunlar Putinin Rusiyası, Si Cinpinin Çini, Şimali Koreya və ya İranın siyasi sistemi ilə eyni deyil. Amma müqayisə üçün başqa bir sual doğurur:
 
Hakimiyyət özünü tənqid edən insanlara münasibətdə hansı həddə qədər gedə bilər?..
 
Və daha mühüm sual:
 
O hədd keçiləndə həmin ölkənin institutları hakimiyyət sahibini dayandıra bilirmi?..
 
Məhz məsələ buradadır.
 
Vicdanlı insan üçün ən təhlükəli sistem yalnız onun fikrini bəyənməyən sistem deyil. Ən təhlükəli sistem özünü tənqiddən immun elan edən sistemdir… Çünki belə sistemdə zaman keçdikcə həqiqəti demək “xəyanət”, sual vermək “düşmənçilik”, müxalif olmaq “cinayət”, jurnalistika isə “təxribat” kimi təqdim edilə bilər…
 
Və bir gün cəmiyyət özünü belə bir vəziyyətdə görə bilər: 
 
Heç kim yalan danışmaq istəmir, amma hamı susur…
 
Heç kim haqsızlığı müdafiə etmək istəmir, amma heç kim etiraz da etmir…
 
Heç kim qorxaq olmaq istəmir, amma hamı qorxur...
 
Beləliklə, repressiyanın ən böyük qələbəsi insanları həbs etmək deyil. İnsanları öz vicdanlarına qarşı susmağa məcbur etməkdir...
 
Ona görə də totalitar və avtoritar sistemlərdə vicdanlı jurnalist, siyasətçi və ictimai fəalın müdafiəsi xüsusilə vacibdir. Çünki müstəqil media və müxalif siyasi fəaliyyət sadəcə bir qrup insanın marağı deyil — hakimiyyətin səhvlərini vaxtında görmək və cəmiyyətin özünü düzəltmək imkanının əsas mexanizmlərindən biridir.
 
Demokratiyanın gücü hakimiyyətin heç vaxt səhv etməməsində deyil... Demokratiyanın gücü hakimiyyət səhv etdikdə onu tənqid etmək, məhkəmədə dayandırmaq, seçkidə dəyişmək və vicdanlı insanın bunu deməsinə imkan vermək qabiliyyətindədir...
 
SSRİ-nin repressiyalarından Qərbin mübahisəli hərbi-siyasi əməliyyatlarına, ABŞ-da Martin Lüter Kinqə qarşı aparılmış “FBI” kampaniyasından müasir dövrdə media ilə hakimiyyət arasındakı qarşıdurmalara qədər tarix bir həqiqəti göstərir:
 
Vicdanın tərəfi olmur:
 
Nə Rusiya vicdansızların, nə Amerika vicdanlıların, nə İsrail haqlının, nə də başqa bir dövlət avtomatik olaraq həqiqətin təmsilçisi deyil...
 
Dövlətlərin adı, bayrağı, ideologiyası və siyasi sistemi dəyişə bilər. Amma meyar dəyişməməlidir:
 
İnsan hüququ harada pozulursa, ona qarşı çıxmaq lazımdır.
 
Jurnalist harada susdurulursa, onun müdafiəsinə qalxmaq lazımdır.
 
Müxalif siyasətçi harada yalnız fərqli düşündüyünə görə təqib olunursa, bunu demək lazımdır.
 
İctimai fəal harada qorxudulursa, cəmiyyət bunun səbəbini soruşmalıdır.
 
Çünki vicdanın milliyyəti, dini, partiyası və coğrafiyası olmamalıdır.
 
Əks halda onun adı vicdan yox, qrup marağı olar.
 
Və tarixdə ən böyük faciələrdən biri də məhz budur:
 
İnsan öz tərəfinin etdiyi haqsızlığı, qarşı tərəfin etdiyi haqsızlıq qədər haqsız saya bilmir. Vicdan isə məhz burada başlayır:
 
Öz tərəfinə də eyni sualı vermək cəsarətindən…
 
(Davamı var)
 
Sultan Laçın