“Təhsil 1 nömrəli prioritetdir” deyiriksə, cəmiyyətin də təhsil üzərində ictimai nəzarəti artırılmalıdır..."-EKSPERT
01 Oct 2026, 18:38 25 baxış 13 dəq oxuma
"Yəni Prezidentin “ təhsil prioritetdir” fikrini səmərəli reallaşdırması üçün, onun əvvəllər dediyi “ictimai nəzarəti artırmalıyıq” fikri rəhbər tutulmalı, xüsusən də təhsilə dair KİV və sosial şəbəkələrdə (hətta parlamentdə də) səslənən və yazılan ciddi problemlər təhsil menecerləri tərəfindən vaxtında və səmərəli həll edilməlidir..."
"Nazirlər Kabineti 8 il əvvəl Tədqiqat Universiteti(TU) üçün meyarlar təyin etsə də, hələ də ölkədə bir dənə də olsun TU yaranmayıb..." “Təhsil bir nömrəli prioritetdir” tezisini praktik idarəetmə proqramına çevirmək üçün növbəti 10 ildə ETN bu 10 strateji məsələni həll etməlidir..."
Moderator.az aktuallığını nəzərə alaraq tanınmış təhsil eksperti, dosent İlham Əhmədovun Azərbaycanda elm və təhsilin problemləri barədə “Təhsil prioritetdir: Milli təhsilin gələcəyinə konseptual baxış...” başlıqlı növbəti elmi analitik məqaləsini dəyərli oxucuların müzakirəsinə buraxır:
(Əvvəli burada: )
OXU-ANLAMA VƏ RİYAZİ DÜŞÜNMƏ MİLLİ PRIORİTETƏ ÇEVRİLMƏLİDİR...
Ümumtəhsildə iki baza səriştəsi xüsusi diqqət tələb edir: oxu-anlama və riyazi düşünmə. Çünki bu iki səriştə digər fənlərin öyrənilməsi üçün də mühüm platformadır. Oxuya bilməyən şagird digər fənnləri mənimsəməkdə də çətinlik çəkir. Riyazi düşünmə zəifdirsə, şagird yalnız riyaziyyatda deyil, statistika, informatika, iqtisadiyyat və gündəlik qərarvermədə də çətinliklərlə üzləşə bilər. Buna görə Elm və Təhsil Nazirliyi üçün Milli Oxu-Anlama Proqramı və Milli Riyazi Düşünmə Proqramı (Milli riyazi təhsil konsepsiyası) kimi uzunmüddətli təşəbbüslər əhəmiyyətlidir. Sİ dövründə bu proqramlar daha vacibdir. Çünki, Sİ təhsilin məzmununda, təşkilində, idarəesində çox şeyi dəyişdirəcəkdir...
“Təhsil bir nömrəli prioritetdir” tezisi ali təhsil üçün də yeni yanaşma tələb edir. Universitetin uğuru yalnız tələbə və diplom sayına görə ölçülməməlidir. Daha vacib göstəricilər məzunların işə düzəlməsi, əməkhaqqı dinamikası, işəgötürən məmnunluğu, tədqiqat nəticələri, patentlər, startaplar, beynəlxalq layihələr, sənaye əməkdaşlığı, tələbə innovasiyaları ola bilər. Universitetin nəticəsi “neçə məzun oldu” yox, “neçə vahid yüksək keyfiyyətli insan kapitalı yarandı?” olmalıdır.
Azərbaycanın iqtisadi inkişafının növbəti mərhələsində universitetlər yalnız kadr hazırlayan müəssisə olmamalıdır. Onlar elm + texnologiya + innovasiya + sahibkarlıq + sənaye ekosisteminə çevrilməlidir. Bunun üçün ETN tədqiqat universitetləri (TU) üçün ayrıca maliyyələşmə modeli, rəqabətli tədqiqat qrantları, doktorantura islahatı, postdoktor proqramları, sənaye ilə birgə laboratoriyalar, texnoloji transfer ofisləri, universitet startap fondları yaratmaq istiqamətində sistemli mexanizmlər qura bilər. Bu sahədə problemlərimiz çoxdur. Nazirlər Kabineti 8 il əvvəl TU üçün meyarlar təyin etsə də, hələ də ölkədə bir dənə də olsun TU yaranmayıb. Bunun bir səbəbi də ETN-nin hələ də universitetlərə qrantlar verməəsidir. Ümumiyyətlə “təhsil prioritetdir” siyasəti tələb edir ki, təhsil sistemi maliyyələşmə sarıdan problemlər yaşamasınlar. Universitetlərimizin, PHŞ edilməsi onların ağır maliyyə durumunu daha da ağırlaşdırdı...
ELM VƏ TƏHSİL VƏHDƏTDƏ İDARƏ OLUNMALIDIR...
Nazirliyin adında “elm və təhsil” sözlərinin birlikdə olması təsadüfi deyil. Lakin təşkilati baxımdan elm və təhsilin bir-birini daha harmonik tamamlaması üçün yeni mexanizmlər lazımdır. Məsələn, universitet → tədqiqat → məktəb → innovativ pedaqogika → nəticə → yeni tədqiqat dövrü formalaşdırılmalıdır.
Pedaqoji universitetlər yalnız müəllim diplomu verən müəssisələr olmamalıdır. Onlar təhsil elmləri + müəllim hazırlığı + məktəb laboratoriyası + Sİ pedaqogikası + təhsil analitikası mərkəzlərinə çevrilə bilərlər.
TƏHSİL SİYASƏTİNDƏ “PİLOT LAYİHƏ” MƏDƏNİYYƏTİ ...
Böyük sistem dəyişikliklərini birbaşa bütün ölkəyə tətbiq etmək səhvdir. Əvvəlcə pilot, daha sonra ölçmə, müqayisə, sonda isə genişləndirmə olmalıdır. Məsələn, yeni qiymətləndirmə sistemi əvvəlcə 50 məktəbdə sınaqdan keçirilə bilər, Sİ müəllim köməkçisi 100 məktəbdə pilot edilə bilər, yeni kurikulum müəyyən regionlarda tətbiq edilə bilər. Sonra nəticələr müqayisə olunmalı, nəticə yaxşıdırsa, miqyaslanmalıdır. Bu, sübutəsaslı təhsil siyasəti modelidir...
ETN ÖZÜ DƏ “ÖYRƏNƏN TƏŞKİLAT”A ÇEVRİLMƏLİDİR...
Ən mühüm təşkilati dəyişikliklərdən biri də məhz budur. Nazirlik yalnız məktəblərə və universitetlərə “nə etmək lazımdır” deyən qurum olmamalıdır (əgər bunu deyə bilirlərsə), o, həm də daim öyrənən, məlumat toplayan, eksperiment aparan və səhvlərdən nəticə çıxaran təşkilata çevrilməlidir. Nəzərə alsaq ki, ETN-də təhsil sahəsində ixtisas təhsili və təcrübəsi olan menecerlər azdır, əksəriyyət təhsil ictimaiyyətinə tanış olmayan, bu sahədə nailiyyətləri ilə fərqlənməyən kadrlardır, onda bu məsələnin vacibliyi daha da artır.
Bunun üçün ETN daxilində “Təhsil Siyasəti və Analitika Mərkəzi”, “Təhsil Beyin Mərkəzi” v.s. tipli güclü analitik strukturların, elmi-tədqiqat qurumlarının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hələlik isə bu rolu oynamalı olan ARTİ bu proseslərdə zəif iştirak edir.
“Təhsil Siyasəti və Analitika Mərkəzi” beynəlxalq müqayisələr, təhsil statistikası, PISA və digər qiymətləndirmələr, əmək bazarı, müəllim siyasəti, maliyyə səmərəliliyi, Sİ və rəqəmsal transformasiya, ali təhsil, elm siyasəti üzrə müstəqil analitik hesabatlar və təkliflər hazırlamalıdır.
İCTİMAİ HESABATLILIQ GÜCLƏNDİRİLMƏLİDİR...
“Təhsil bir nömrəli prioritetdir” deyiriksə, cəmiyyətin də təhsil üzərində ictimai nəzarəti artırılmalıdır. Yəni Prezidentin “ təhsil prioritetdir” fikrini səmərəli reallaşdırması üçün, onun əvvəllər dediyi “ictimai nəzarəti artırmalıyıq” fikri rəhbər tutulmalı, xüsusən də təhsilə dair KİV və sosial şəbəkələrdə (hətta parlamentdə də) səslənən və yazılan ciddi problemlər təhsil menecerləri tərəfindən vaxtında və səmərəli həll edilməlidir. Bu sırada, nəhayət ki, gec də olsa “ETN- peşəkar təhsil ekspertləri” dialoq və müzakirələrinin qurulması məqsədəuyğundur. Bu dialoqda ETN daha maraqlı olmalıdır, əgər ETN həqiqətən də inkişafda maraqlıdırsa...
Unutmayaq ki, təhsil sistemi cəmiyyətdə ictimai məmnunluğun yaradılması və dialoqların aparılmasında mühüm rol oynayır. Cəmiyyət hər dərs ilinin sonunda ETN-dən soruşmalıdr: Bu il nə dəyişdi? ETN isə bu sualı ətraflı cavablandırmalı, lazım olduqda diskussiyalar təçkil etməlidir.
Bu məqsədlə “Azərbaycan təhsilinin illik milli hesabatı” hazırlana bilər. Hesabatda yalnız görülən işlər yox, alınan nəticələr göstərilməlidir:
Sahə Göstərici
Oxu Şagirdlərin oxu nəticələri
Riyaziyyat Riyazi savadlılıq
Təbiət elmləri Elmi savadlılıq
Müəllim Peşəkar inkişaf
Məktəb Məktəblərarası nəticə fərqi
Ali təhsil Məzunların əmək bazarına keçidi
Elm Elmi məhsuldarlıq
Rəqəmsallaşma Sİ və rəqəmsal kompetensiyalar
Maliyyə Bir şagirdə düşən xərclər və nəticə
Bərabərlik Regionlararası fərqlər
Hesabatda mühüm olan nə qədər pul xərcləndiyi yox, onun təhsildə nəyi dəyişdirdiyi əks edilməlidir.
VALİDEYNLƏR VƏ CƏMİYYƏT TƏHSİLİN İSTEHLAKÇISI YOX, TƏRƏFDAŞI OLMALIDIR...
Təhsilin “bir nömrəli prioritet” olması yalnız dövlət strukturlarının işi kimi qəbul edilərsə, məqsədə çatmaq çətin olar. Valideynin də rolu dəyişməlidir. Valideyn yalnız “uşaq neçə aldı” deyə yox, uşaq nə öyrəndi, nə bacarır, nəyi özü həll edə bilir, kitab oxuyurmu, Sİ-dən necə istifadə edir, müstəqil düşünə bilirmi v.s. sualları da verməlidir. Beləliklə, təhsil mədəniyyəti cəmiyyətin özündə də dəyişməlidir...
10 STRATEJİ VƏZİFƏ...
“Təhsil bir nömrəli prioritetdir” tezisini praktik idarəetmə proqramına çevirmək üçün növbəti 10 ildə ETN bu 10 strateji məsələni həll etməlidir:
• Milli öyrənmə nəticələri sistemi yaratmaq
• Müəllim peşəsini yeni səriştə modeli əsasında yenidən qurmaq
• Məktəb rəhbərliyini peşəkar təhsil liderliyinə çevirmək
• Təhsilin data və analitika sistemini yaratmaq
• Regionlararası keyfiyyət fərqini azaltmaq
• Sİ və rəqəmsal transformasiya üzrə milli strategiya həyata keçirmək
• Oxu-anlama və riyazi düşünməni milli prioritetə çevirmək
• Ali təhsili insan kapitalı və innovasiya mərkəzinə çevirmək
• Elm–universitet–biznes əlaqələrini gücləndirmək
• Nəticəəsaslı, şəffaf və ictimai hesabatlı təhsil idarəetmə sistemi qurmaq
YENİ VƏZİFƏLƏRƏ YENİ “KPI” SİSTEMİ LAZIMDIR
ETN-nin fəaliyyətini icra edilən tədbirlərlə yox, yeni nəticə göstəriciləri sistemi yaratmaq və bu əsasda ölçmək lazımdır. Məsələn: 2030-cu ilə qədər hansı bacarıq və nəticələrə nail olmaq, 2035-ci ilə qədər hansı bacarıq və nəticələrə nail olmaq v.s. Xüsusən də 2035-ci ilə qədər Azərbaycanın təhsil sisteminin əsas nəticələri öyrənmə → kompetensiya → məşğulluq → innovasiya → məhsuldarlıq → sosial rifah zəncirində ölçülə bilməlidir.
BİR NÖMRƏLİ PRİORİTETDƏN BİR NÖMRƏLİ NƏTİCƏYƏ...
“Təhsil bir nömrəli prioritetdir” ifadəsi Azərbaycan təhsil siyasəti üçün mühüm bir strateji çərçivə yaradır. Prioritetin əsl dəyəri onun necə həyata keçirilməsindədir. Əgər təhsil bir nömrəli prioritetdirsə, onun maliyyələşməsi, müəllim siyasəti, təhsil elmləri, məktəb liderliyi, uşaqların oxu və riyazi düşünmə bacarıqları, universitetlərin tədqiqat potensialı, süni intellekt və rəqəmsal transformasiya, təhsil məlumatları və analitika da prioritet olmalıdır. Amma bütün bunlardan daha vacib bir məsələ də var: nəticə prioritet olmalıdır...
Təhsildə əsas olan ölkə məktəblərin sayı yox, savadlı və düşünən insanların sayı, universitetlərin sayı yox, yüksək səviyyəli insan kapitalı, diplomların sayı yox, səriştəli məzunların sayı, elmi məqalələrin sayı yox, elmi və texnoloji dəyər, rəqəmsal cihazların sayı yox, rəqəmsal təhsilin keyfiyyəti, Sİ istifadəçilərinin sayı yox, Sİ ilə daha yaxşı düşünə bilən insanların sayıdır.
Bu gün ETN-nin qarşısında çox böyük təşkilati vəzifələr dayanır. ETN sadəcə islahatların icraçısı deyil, milli insan kapitalı sisteminin strateji memarı olmalıdır. Bu isə idarəetmə fəlsəfəsində dəyişikliklər tələb edir: tədbirdən nəticəyə, hesabatdan analitikaya, inzibati nəzarətdən peşəkar liderliyə, bərabər resurs bölgüsündən ehtiyaca əsaslanan resurs bölgüsünə, ənənəvi təhsildən rəqəmsal və Sİ əsaslı təhsilə, məlumat ötürməkdən səriştə yaratmağa, diplomdan insan kapitalına keçid tələb edir.
“Təhsil bir nömrəli prioritetdir” tezisinin ən ciddi sınağı bundan sonra başlayır. Çünki bu ifadəni siyasət sənədinə yazmaq, büdcə ayırmaq, yeni məktəb tikmək, yeni proqram qəbul etmək mümkündür. Bütün bunlar 10 il sonra daha yaxşı düşünən, savadlı, yaradıcı, peşəkar və innovativ nəsil, keyfiyyətli insane kapitalı yetişdirməlidir.
Azərbaycan təhsili növbəti mərhələdə “fəaliyyətimiz nəticəsində şagirdin, tələbənin, müəllimin, tədqiqatçıın real imkanları necə dəyişdi” olmalıdır. Bu sual təhsil idarəsinin mərkəzinə keçəndə təhsil artıq ölçülə bilən milli inkişaf strategiyasına çevriləcək.
Bu gün təhsil siyasətinin ən mühüm “KPI”-sı belə ifadə edilə bilər: Azərbaycanın hər bir gənci və müəllimi növbəti 10 ildə daha çox öyrənə, düşünə, yarada və real həyatda dəyər yarada biləcəkmi?
Ölkənin və ETN-nin qarşısında duran əsas məsələ daha çox təhsil tədbiri icra etmək yox, daha yaxşı nəticə yaradan təhsil sistemi qurmaqdır. Bu sistemin qurulmasında ETN-nin missiyası Azərbaycanın hər bir vətəndaşının potensialını keyfiyyətli insan kapitalına, insan kapitalını isə ölkənin elmi, texnoloji, iqtisadi və sosial inkişafına çevirmək olmalıdır. Əks halda, “neftimiz tükənəndən sonra ağır durum yarana bilər” (İlham Əliyev, Azərbaycan Prezidenti)
