Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri Üzrə Dövlət Komitəsinin orqanı olan "Vətən səsi" qəzetində Moderator.az əməkdaşı Sultan Laçının bu gün köşə yazısı kimi təqdim etdiyi  “Köçkünlərə öz yurdlarında deyil, Qarabağdakı keçmiş erməni evlərinin təklif edilməsi doğru və strateji qərardırmı?..” başlıqlı məqaləsinə reaksiya bildirilib və yazıda irəli sürülən iddialara əks hesab edilən arqumentlər göstərilib. Həmin materialı da dəyərli oxucuların müzakirəsinə buraxır və mövzu ilə bağlı digər dövlət və hökumət qurumlarının, həmçinin istənilən vətəndaşın fikir və rəylərini təqdim etməyə hazır olduğumuzu bildiririk: 
 




Moderator.az xəbər portalında Sultan Laçının  “Köçkünlərə öz yurdlarında deyil, Qarabağdakı keçmiş erməni evlərinin təklif edilməsi doğru və strateji qərardırmı?..” başlıqlı məqaləsi yayımlanıb. Məqalədə keçmiş məcburi köçkünlərin yerləşdirilməsi prosesi, xüsusilə də onların bəzi hallarda vaxtilə ermənilərin yaşadığı evlərə-kəndlərə köçürülməsi təklifi həm hüquqi, həm də geopolitik aspektlərdən ciddi tənqid olunur. Bir vətəndaş və keçmiş məcburi köçkün kimi müəllifin narahatlığı anlaşılan olsa da, dövlətin strateji qərarlarına qarşı qaldırılan iddialarla bağlı kifayət qədər güclü əks-arqumentlər mövcuddur.
 
Əvvəla, məqalədə iddia edilir ki, ermənilər Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə (AİHM) mülkiyyət hüquqlarının pozulması ilə bağlı 600-ə yaxın fərdi ərizə veriblər. Bu da gələcəkdə həmin evlərə köçən azərbaycanlıları ermənilərlə hüquqi və fiziki olaraq üz-üzə qoyacaqdır.
 
Bu iddiaya qarşı əks-arqumentlərə nəzər yetirək:
 
Mülkiyyət hüququ və vətəndaşlıq öhdəliyi: Azərbaycan dövləti dəfələrlə bəyan edib ki, Qarabağı tərk etmiş ermənilər geri qayıtmaq və mülkiyyət hüquqlarından istifadə etmək üçün Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlığını və qanunvericiliyini qəbul etməlidirlər. Qanunları qəbul etməyən, separatizmi dəstəkləyən şəxslərin hüquqi iddiaları suveren dövlət tərəfindən tanına bilməz.
 
Qarşılıqlı (ekvivalent) hüquq prinsipi: Əgər mülkiyyət hüququ bərpa olunacaqsa, bu, birtərəfli ola bilməz. Ermənistandan (Qərbi Azərbaycandan) qovulmuş 300 minə yaxın azərbaycanlının da eyni dərəcədə mülkiyyət və geri qayıtmaq hüququ var. Azərbaycan bu məsələni beynəlxalq müstəvidə (məsələn, Qərbi Azərbaycan İcması vasitəsilə) paralel iddia kimi irəli sürür.
 
Suveren hüquq və dövlət zəmanəti: Vətəndaşları evlərlə təmin edən dövlətdir. Sabah hər hansı bir hüquqi müstəvidə kompensasiya və ya mülkiyyət mübahisəsi yaranarsa, bu məsələ fərdlər (azərbaycanlı və erməni sakin) arasında deyil, beynəlxalq hüquq müstəvisində dövlətlər arasında həll olunacaq. Vətəndaşın fiziki olaraq hədəfə gəlməsi dövlətin gücü və ordunun mövcudluğu şəraitində qeyri-mümkündür.
 
İkincisi, məqalə müəllifinin iddiasına görə, icraçı strukturlar yuxarı instansiyalara hesabat vermək, yataqxana böhranından can qurtarmaq üçün köçkünləri hazır boş erməni evlərinə yerləşdirməyə çalışırlar. Təbii ki, bu iddiaya qarşı da yetərincə əsaslı əks-arqumentlər vardır. Bunlar aşağıdakılardır:
 
İnfrastruktur və resursların səmərəli idarə edilməsi: Müharibədən çıxmış və hələ də minalardan tam təmizlənməmiş ərazilərdə sıfırdan şəhər və kənd salmaq böyük zaman və milyardlarla vəsait tələb edir. Əgər hər hansı bir yaşayış məntəqəsində yararlı kommunikasiya xətləri, möhkəm binalar və infrastruktur varsa, onlardan istifadə etmək dövlət büdcəsinin və xalqın vəsaitinin səmərəli istifadəsidir.
 
Yataqxanalarda yaşayan insanların sosial rifahı: Paytaxtda və digər şəhərlərdə hələ də qəzalı yataqxanalarda, ağır şəraitdə yaşayan minlərlə köçkün ailəsi var. Onların mənzil şəraitinin sürətlə yaxşılaşdırılması humanitar bir zərurətdir. Dövlət bu insanları illərlə növbədə saxlamaqdansa, hazır şəraiti olan ərazilərə köçürməklə onların sosial rifahını daha tez təmin edir.
 
Məqalədəki daha bir iddia: regionda güclər balansı dəyişərsə, Rusiya və ya Qərb gücləri ermənilərin qayıtması tələbini təzyiq rıçaqı edəcək və bu, yeni etnik toqquşmalara səbəb olacaq. Gəlin, bu iddiaya da cavab verməyə çalışaq:
 
Demoqrafik təhlükəsizlik (boşluğun doldurulması): Geopolitik riskləri sığortalamağın ən birinci yolu azad edilmiş əraziləri sürətlə məskunlaşdırmaqdır. Boş qalan ərazilər həmişə xarici güclərin “bura mülki əhali qaytarılmalıdır” təzyiqlərinə açıq olur. Ərazilərdə Azərbaycan vətəndaşlarının kütləvi şəkildə yaşaması faktı (de-fakto vəziyyət) hər hansı bir xarici gücün regional planlarını alt-üst edən ən böyük strateji qalxandır.
 
Yeni reallıqlar və güclü ordu: Azərbaycan 2020-ci və 2023-cü illərdə regionda yeni reallıq yaradıb. Bu gün Qarabağda Azərbaycanın suverenliyi tam bərqərar olunub, ordumuz strateji yüksəkliklərdədir. Keçmişdəki kimi zəif binalarda yerli əhalinin müdafiəsiz qalması ssenarisi artıq keçərlidir deyil; təhlükəsizlik tamamilə dövlətin nəzarətindədir.
 
Və nəhayət,  müəllif iddia edir ki,  köçkünlər öz tarixi kəndlərinə deyil, başqa ərazilərə köçürülməklə mənəvi olaraq incidilir və qanunlardan sui-istifadə edilərək onlara ultimatum verilir. Tamamilə yanlış münasibətdir! Əks-arqumentlərə baxaq:
 
Könüllülük və seçim imkanı:
 
“Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində aparılan rəy sorğuları və köçürmə prosesi inzibati təzyiqlə deyil, könüllülük prinsipi əsasında həyata keçirilir. Vətəndaşlara təkliflər verilir, lakin heç kim zorla qeyri-tarixi yurd yerlərinə köçürülmür.
 
Müasir urbanizasiya və “ağıllı kənd” konsepsiyası:
 
Dağlıq və infrastruktur qurulması çətin olan bəzi kiçik, relyefi mürəkkəb kəndlərin yerinə dövlət daha böyük, iqtisadi cəhətdən dayanıqlı, iş yerləri olan aqlomerasiyalar və “ağıllı kənd”lər salır. Bu, müasir urbanizasiya siyasətinin tələbidir. Vətəndaşın gələcəkdə işsiz qalmamağı, övladlarının müasir məktəbə, xəstəxanaya çıxışının olması üçün bəzən yaxınlıqdakı daha böyük qəsəbələrə üstünlük verilməsi strateji cəhətdən daha doğrudur.
 
Beləliklə, məqalə müəllifinin qeyd etdiyi məqamlar daxili ictimai rəydəki həssaslığı əks etdirsə də, dövlətin siyasəti daha geniş pəncərədən – ərazilərin boş qalmaması, demoqrafik üstünlüyün sürətlə təmin edilməsi və qəzalı binalarda yaşayan vətəndaşların sosial problemlərinin çevik həlli ssenarisindən baxmaq lazımdır. Beynəlxalq hüquq qarşısında Azərbaycan dövləti öz suverenliyini təsdiq etdiyi üçün, öz ərazisində mülkiyyət bölgüsünü və məskunlaşmanı da idarə etmək onun mütləq hüququdur.
 
"Vətən səsi"