Kartdan-karta pul köçürmələrinə tətbiq olunan limit kiçik biznes sahiblərinin narazılığına səbəb olub. Xüsusilə bazarlarda kartla ödəniş etmək istəyən müştərilərin sayının çox olması sahibkarları çətin vəziyyətə salıb. Mütəxəssislər isə hesab edir ki, limitin tətbiqi nağd ödənişlərin artmasına səbəb ola, eləcə də bank xidmətlərinə də təsir göstərə bilər.
Bəs bu limit aradan qaldırıla və ya artırıla bilərmi?
Mövzu ilə bağlı Pravda.az-a açıqlama verən Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Rövşən Muradovun sözlərinə görə, Azərbaycanda rəqəmsal ödənişlərin miqyası kart əməliyyatlarına dair hər bir qərarın təsirini bank-müştəri münasibətləri çərçivəsindən çıxararaq ümumi iqtisadi siyasət müstəvisinə daşıyır.
R.Muradov qeyd edib ki, Mərkəzi Bankın məlumatlarına əsasən, 2025-ci ildə kartlarla aparılmış ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi 26 faiz artaraq 99,1 milyard manata çatmış, kart əməliyyatlarında nağdsız dövriyyənin xüsusi çəkisi 67,6 faiz təşkil edib: “2026-cı ilin iyulunda dövriyyədəki ödəniş kartlarının sayı 22,8 milyona, POS-terminalların sayı isə 165,3 minə yüksəlib. Bu statistika rəqəmsal hesablaşmaların artıq iqtisadi dövriyyənin şəffaflığına, vergi intizamına və maliyyə inklüzivliyinə təsir göstərən strateji infrastruktura çevrildiyini təsdiqləyir. Məsələnin texniki mahiyyəti düzgün izah olunmalıdır. Tətbiq edilən baza həddi vətəndaşın öz kartından başqa karta pul göndərməsini gündə beş əməliyyatla məhdudlaşdırmır. Məhdudiyyət hər bir kart və elektron pul kisəsi üzrə vəsaitin qəbuluna şamil edilir: gün ərzində maksimum beş mədaxil əməliyyatı, ay ərzində isə ümumilikdə 20 min manat. Kart sahibinin başqa kartlara göndərdiyi köçürmələrin sayına həmin ümumi hədd tətbiq olunmur. Banklar əsaslandırılmış müraciət, müştərinin iqtisadi fəaliyyəti və risk profili əsasında fərdi limit müəyyənləşdirə, mövcud həddi artıra, sahibkarlıq hesabına bağlı kartlara istisna tətbiq edə bilərlər. Bu çərçivə limitin dəyişdirilməsi, diferensiallaşdırılması və tətbiqin nəticələri əsas verdikdə sektoral səviyyədə yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün institusional imkan yaradır. Məhdudiyyətin təhlükəsizlik məntiqi dələduzluğun, qanunsuz mərc dövriyyəsinin, vasitəçi hesabların və şəxsi kartlardan uçotdan kənar kommersiya fəaliyyəti üçün istifadənin qarşısının alınması ilə bağlıdır. 2026-cı ilin ikinci rübündə kartlarla əlaqəli ölkədaxili və ölkəxarici rəqəmsal fırıldaqçılığın ümumi sayı 8 938, maliyyə həcmi isə təxminən 1,36 milyon manat olub. Bununla yanaşı, Mərkəzi Bank fırıldaqçılıq hallarının əksəriyyətini istifadəçilərin şəxsi məlumatlarını kiberdələduzlara təqdim etməsi ilə əlaqələndirir. Deməli, əməliyyat sayına qoyulan hədd müəyyən riskləri azalda bilər, lakin gücləndirilmiş autentifikasiya, davranış əsaslı təhlil, real vaxt monitorinqi və maliyyə savadlılığı tədbirlərini əvəz edə bilməz. Risklərin xarakteri fərqli olduğu üçün nəzarət mexanizmi də fərdiləşdirilmiş olmalıdır”.
Deputat əlavə edib ki, kiçik biznes sahiblərinin narahatlığı iqtisadi baxımdan əsaslıdır: “Bazarlarda, yarmarkalarda, kənd təsərrüfatı satışında və fərdi xidmət sahələrində mobil POS, AZQR və sahibkarlıq hesablarına çıxış kifayət qədər ucuz və çevik olmadıqda beş mədaxil həddi rəqəmsal ödəniş üçün faktiki maneə yarada, sahibkarı və müştərini nağd hesablaşmaya yönəldə bilər. Digər tərəfdən, kommersiya ödənişlərinin şəxsi kartlara qəbul edilməsi dövriyyənin uçotdan yayınması, fiskal çekin təqdim olunmaması, istehlakçı hüquqlarının zəifləməsi və vergi risklərinin yaranması ilə müşayiət olunur. Buna görə optimal həll şəxsi kart dövriyyəsinin limitsizləşdirilməsindən daha çox, mikro sahibkarlar üçün sadələşdirilmiş bank hesablarının, aşağı komissiyalı mobil POS və AZQR xidmətlərinin, avtomatik fiskal çek sisteminin, dövriyyəyə uyğun dinamik limitlərin və sürətli elektron müraciət mexanizminin yaradılmasıdır. Alternativ ödəniş vasitələri əlçatan olmazsa, nağd pula qayıdış bank hesablarındakı qalıqları, rəqəmsal əməliyyatların sayını və bankların komissiya gəlirlərini azalda bilər. Bu proses nağd pulun daşınması, saxlanması və ATM şəbəkəsinin idarə olunması xərclərini artırar, əməliyyat məlumatlarının azalması isə kredit skorinqinin və risk qiymətləndirməsinin keyfiyyətini zəiflədər. İqtisadi nəzəriyyədə bu, tənzimləmənin əvəzləmə effekti kimi qiymətləndirilir: rəqəmsal kanalın inzibati yükü yüksəldikcə əməliyyat tələbi nağd kanala keçir. Buna görə limitin tətbiqi rüblük əsasda qiymətləndirilməli, qanuni iqtisadi fəaliyyəti təsdiqlənmiş aşağı riskli şəxslər üçün hədd operativ artırılmalı, şübhəli dövriyyə isə məlumat əsaslı nəzarət alətləri ilə hədəflənməlidir. Ən optimal model ümumi ləğvdən daha çox, təhlükəsizliklə iqtisadi çevikliyi uzlaşdıran diferensial və adaptiv tənzimləmədir”.
