Qloballaşmanın və sosial şəbəkələrin gənclərin düşüncə tərzinə, dünyagörüşünə və dəyərlərinə təsir etdiyi bir dövrdə milli kimliyin qorunması və vətənpərvərlik hissinin formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu prosesdə ailənin, təhsil mühitinin və sosial çevrənin rolu danılmazdır. Bəs gənclərin milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığını qorumaqla yanaşı, onların müstəqil düşünən və məsuliyyətli vətəndaşlar kimi yetişməsinə necə nail olmaq olar?
Milli mənlik şüurunun və vətənpərvərlik hissinin formalaşmasında ailə, təhsil mühiti və sosial çevrə nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?
Gənclərin Azərbaycan tarixinə və dövlətçiliyinə hörmətini möhkəmləndirməklə yanaşı, onların sağlam psixoloji dünyagörüşünə malik, müstəqil düşünən və məsuliyyətli vətəndaşlar kimi yetişməsi üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Mövzu ilə bağlı Moderator.az-a Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov açıqlama verib.
Psixoloq bildirib ki, milli mənlik şüurunun və vətənpərvərlik hissinin formalaşması uşaqlıqdan başlayan, ailədə, məktəbdə və sosial mühitdə davam edən bir prosesdir:
"Gəncin “Mən kiməm?”, “Hansı cəmiyyətə mənsubam?”, “Bu cəmiyyət qarşısında məsuliyyətim nədir?” suallarına verdiyi cavablar onun şəxsiyyətinin və vətəndaş mövqeyinin mühüm hissəsini təşkil edir. Buna görə mövzuya yalnız müəyyən biliklərin ötürülməsi kimi yanaşmaq kifayət etmir. Gənc mənsub olduğu ölkə ilə emosional bağlılıq qurmalı, özünü bu cəmiyyətin dəyərli və söz sahibi olan üzvü kimi hiss etməlidir.
Ailə bu bağlılığın ilk təməlini yaradır. Uşaq doğma dilinə, ailə tarixçəsinə, adət-ənənələrə və yaşadığı ölkəyə münasibəti ilk növbədə valideynlərinin gündəlik davranışından öyrənir. Evdə dürüstlükdən danışılıb gündəlik həyatda bunun əksi nümayiş etdirilirsə, verilən mesajın inandırıcılığı azalır.
Eyni qaydada, vətənə sevgi haqqında danışmaqla yanaşı, ictimai əmlaka qayğı göstərmək, başqasının haqqına hörmət etmək, işi vicdanla yerinə yetirmək və insanlara ədalətli münasibət bəsləmək lazımdır.
Uşaq vətənpərvərliyin mənasını böyüklərin sözləri ilə yanaşı, onların davranışlarında görməlidir. Ailədə ünsiyyətin necə qurulması da əhəmiyyətlidir. Fikri dinlənilən, suallarına hörmətlə yanaşılan, yaşına uyğun qərarlar verməsinə imkan yaradılan uşaq öz mövqeyini əsaslandırmağı və məsuliyyət daşımağı öyrənir.
Milli-mənəvi dəyərləri yalnız qadağalar və danlaq vasitəsilə aşılamağa çalışmaq isə həmin dəyərlərlə emosional məsafə yarada bilər. Gəncə bir dəyərin nə üçün əhəmiyyətli olduğunu izah etmək, onun həyatdakı qarşılığını göstərmək daha sağlam yanaşmadır".
Elnur Rüstəmov vurğulayıb ki, təhsil mühiti ailədə yaranan təməlin üzərində şüurlu vətəndaş mövqeyi formalaşdırmalıdır:
"Azərbaycan tarixini öyrənmək hadisələri və tarixləri yadda saxlamaqla məhdudlaşmamalıdır. Gənclər dövlətçiliyin hansı tarixi təcrübələrdən keçdiyini, müstəqilliyin və suverenliyin nə üçün dəyərli olduğunu, ölkənin inkişafında elm, mədəniyyət və insan əməyinin rolunu anlamalıdırlar.
Tarixi mənbələrin müzakirəsi, muzeylərə səfərlər, tədqiqat layihələri, tarixi hadisələrin şahidləri ilə görüşlər bu bilikləri daha mənalı və canlı edə bilər.
Məktəbin özündə hökm sürən münasibətlər də vətəndaşlıq tərbiyəsinin bir hissəsidir. Şagirdə ədalətdən danışırıqsa, qiymətləndirmədə ədalətli olmalıyıq. İnsan ləyaqətinə hörmət öyrədiriksə, onun şəxsiyyətini alçaldan ünsiyyətə yol verməməliyik.
Məsuliyyət tələb ediriksə, ona təşəbbüs göstərmək və qərarların nəticəsini görmək imkanı yaratmalıyıq.
Gənc öyrədilən dəyərlərin gündəlik münasibətlərdə işlədiyini gördükdə onları mənimsəməsi üçün daha inandırıcı əsas yaranır. Sosial çevrə və rəqəmsal mühit də bu prosesə təsir göstərir.
Sosial şəbəkələr gənclərə müxtəlif həyat tərzləri, uğur nümunələri və dünyagörüşləri təqdim edir. Bu imkanlardan öyrənmək, dil bacarıqlarını inkişaf etdirmək, başqa mədəniyyətləri tanımaq üçün istifadə oluna bilər.
Eyni zamanda, davamlı müqayisə, bəyənilmə ehtiyacı və yoxlanılmamış məlumatların təsiri gəncin özünə və mənsub olduğu mühitə münasibətini çətinləşdirə bilər. Buna görə əsas vəzifələrdən biri rəqəmsal savadlılığın inkişafıdır: gənc məlumatın mənbəyini yoxlamağı, faktı şəxsi rəydən ayırmağı və emosional təsir yaratmağa hesablanan məzmunu tanımağı bacarmalıdır".
Sədr əlavə edib ki, qloballaşma şəraitində milli kimliyi qorumaq üçün gəncin dünyaya marağını məhdudlaşdırmağa ehtiyac yoxdur:
"Başqa dilləri bilmək, fərqli mədəniyyətləri öyrənmək və beynəlxalq təcrübədən faydalanmaq milli bağlılıqla uzlaşa bilər. Burada doğma dili, tarixi və mədəniyyəti dərindən tanımaq, onları müasir həyatla əlaqələndirə bilmək əhəmiyyətlidir.
Sağlam milli kimlik insana öz köklərinə bağlı qalaraq dünyaya açılmaq üçün daxili dayaq verməlidir. Öz xalqına hörmət başqa xalqların ləyaqətinə və mədəniyyətinə hörmətlə birlikdə formalaşmalıdır.
Milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıqla müstəqil düşüncəni birgə inkişaf etdirmək üçün gənclərin sual verməsinə, müzakirə aparmasına və fikrini əsaslandırmasına şərait yaratmalıyıq. Dövlətçiliyə hörmət edən məsuliyyətli vətəndaş yaşadığı cəmiyyətin problemlərinə də diqqətlə yanaşır, həll yolları axtarır və töhfə verməyə çalışır.
Əsaslandırılmış fikir bildirmək, qanun çərçivəsində təşəbbüs göstərmək və ictimai məsələlərə həssas yanaşmaq vətəndaş yetkinliyinin ifadəsidir.
Bu baxımdan, könüllülük, sosial layihələr, ekoloji təşəbbüslər, mədəni irsin qorunması və icmaya fayda verən fəaliyyətlər xüsusi imkan yaradır. Gənc gördüyü işin kiminsə həyatına müsbət təsir etdiyini hiss etdikdə, “Mənim bu ölkədə yerim və faydam var” düşüncəsi güclənir. Onun təşəbbüsünü dinləmək, əməyini görmək və inkişafına dəstək olmaq mənsubiyyət hissini gündəlik təcrübəyə çevirir.
Psixoloji baxımdan sağlam gəncin yetişməsi üçün emosional təhlükəsizlik, özünə hörmət və dəstək ala biləcəyi münasibətlər də vacibdir. Gəncə yalnız yüksək tələblər qoymaqla kifayətlənməməliyik; onun çətinliklərini dinləməli, səhvlərindən öyrənməsinə və bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə kömək etməliyik.
Özünü dəyərli hiss edən və gələcəyində imkan görən gəncin cəmiyyətin həyatında fəal iştirak etməsi üçün daha sağlam zəmin yaranır. Məqsədimiz doğma dilini və tarixini bilən, dövlətinin müstəqilliyinə və suverenliyinə dəyər verən, insan ləyaqətinə hörmət edən, düşünən və məsuliyyət daşıyan gənclər yetişdirmək olmalıdır.
Vətənpərvərlik gündəlik həyatda da ifadəsini tapır: yaxşı təhsil almaqda, peşəsini vicdanla yerinə yetirməkdə, ictimai sərvəti qorumaqda və ölkənin gələcəyinə əməli töhfə verməkdə".
Pərvin Şakirqızı
Moderator.az/ Redaktor
Parlament müxbiri
