“Onun pedaqoji dünyagörüşündə müəllimlik sırf peşə deyil, ictimai məsuliyyətdir. O, müəllim və tələbənin şüarının “xalqa, millətə xidmət” olmasını tələb edir...”
“Elm var-dövlətdir” düşüncəsi ilə çıxış edən Hacı Molla Şükür tələbənin öyrənməsini passiv əzbərçilik kimi deyil, fəal idrak prosesi kimi təqdim edir...”
“Müəllimlə tələbə arasında münasibət yalnız itaət üzərində qurulmur. Sual-cavab, müzakirə və fikir mübadiləsi elmi inkişafın vacib şərtidir...”
“Şagirdi cəzalandırmaqdan əvvəl onu anlamaq, öyrətmək və islah etmək lazımdır...”
“O, bir tərəfdən uşaqlara elm və ədəb öyrədən müəllim, digər tərəfdən isə təhlükəli günlərdə şəhərinin müdafiəsinə qalxan ruhani idi...”
“Hacı Molla Şükürün dərsi Qarabağda, Şuşanın küçələrində, məscidlərində, mədrəsələrində, müdafiə səngərlərində və ən başlıcası, yetişdirdiyi insanların yaddaşında yaşayıb...”
“Qarabağı, Şuşanı yalnız daş binaları, məscidləri, küçələri və musiqi ənənələri ilə deyil, orada formalaşmış düşüncə adamları ilə də tanımaq lazımdır...”
*** *** *** *** ***
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Qarabağ tarixinin ən mürəkkəb, eyni zamanda ən parlaq mərhələlərindən biridir. Bu dövr Şuşanın yalnız musiqi, poeziya və sənət beşiyi kimi deyil, həm də elm, təhsil, dini-fəlsəfi fikir və milli özünüdərk mərkəzi kimi formalaşdığı illər idi. Qarabağın bu zəngin intellektual mühitində Mir Möhsün Nəvvab, Xurşidbanu Natəvan, Üzeyir bəy Hacıbəyli və digər görkəmli simalarla yanaşı, adı bu gün daha çox tədqiqatçıların diqqətinə təqdim edilən Hacı Molla Şükür Məhərrəmzadə də özünəməxsus iz qoyub.
Hacı Molla Şükür yalnız din xadimi deyildi. O, müəllim, alim, maarifçi, ictimai xadim və xalqının taleyinə biganə qalmayan vətənpərvər ziyalı idi. Onun Şuşanın dini-mədəni həyatında fəaliyyəti ilə yanaşı, təlim-tərbiyəyə dair fikirləri və ədəbi-elmi irsi XIX əsr Qarabağ maarifçiliyinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bir axundun maarifçi portreti...
Mənbələrdə Hacı Molla Şükür Məhərrəmzadənin XIX əsrin ilk yarısında indiki Laçın rayonunun Ağanus kəndində doğulduğu göstərilir. İbtidai təhsilini Qarabağ mühitində aldıqdan sonra dini-elmi biliklərini Şərqin məşhur elm ocaqlarında dərinləşdirdiyi bildirilir. O, Şuşada qazı kimi fəaliyyət göstərib, şəhərin dini həyatında mühüm mövqeyə malik olub və mədrəsələrdə dərs deyib.
Bir sıra mənbələrinin məlumatına görə, Hacı Molla Şükür 1820-ci illərin əvvəllərində indiki Laçın rayonunun Ağanus kəndində Məhərrəm kişinin ailəsində dünyaya göz açıb. İbtidai təhsilini Qarabağın Bağırbəyli tayfasına məxsus Şivid kəndindəki mollaxanada alıb, daha sonra ali ruhani təhsil almaq məqsədilə ata-anasından gizli şəkildə Xorasana yollanıb.
AMEA materiallarında onun 1833-cü ildə doğulduğu, Şuşa şəhərinin qazısı olduğu, Gövhər ağa məscidindəki mədrəsədə uşaqlara dərs dediyi və 1890-cı ildə “Risaleyi-hüruf və hüquq” əsərini qələmə aldığı qeyd edilir.
Başqa mənbələr də Hacı Molla Şükürün Şuşanın müdafiəsində mühüm rol oynadığını və 1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman qarşıdurması zamanı şəhər əhalisinin təşkilatlanmasında iştirak etdiyini yazır.
Beləliklə, onun şəxsiyyətində üç mühüm cəhət – din, maarif və milli-müdafiə düşüncəsi – bir-birindən ayrılmırdı.
“Hərflər və xətlər” – bir kitabdan daha artıq...
Hacı Molla Şükürün elmi-pedaqoji irsinin ən mühüm nümunəsi hazırda əlyazması Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda qorunan “Risaleyi-hüruf və xütut”, yaxud “Hərflər və xətlər” əsəridir.
Arxiv rəflərində kəşf olunacağı günü gözləyən bu zəngin irsin əsas hissəsi xalqımızın milli yaddaşına böyük bir töhfə olaraq çağdaş latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında yenidən işıq üzü görüb. 2021-cü ildən başlanaraq Hacı Molla Şükürün oğul nəticəsi, şəhid Milli Qəhrəman Şirin Mirzəyevin ömür-gün yoldaşı, Milli Məclisin sabiq üzvü Flora xanım Qasımovanın təşəbbüsü və maliyyə dəstəyi ilə bəhs edilən əsər tanınmış Azərbaycan şərqşünası, farsdilli əlyazmalar üzrə mütəxəssis, tərcüməçi, filoloq Arif Ramazanov tərəfindən əski əlifbadan transliterasiya edilib, daha sonra isı digər nəticə - kitabın ön sözünün müəllifi hazırda AMEA -nın A. A. Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunda baş elmi işçi, tarix elmləri doktoru, etnoqraf-alim Solmaz Məhərrəmovanın rəhbərliyi ilə nəşrə hazırlanıb və ilk dəfə 2023-cü ildə nazik cilddə, 2024-cü ildə isə həmin il “İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı” elan edilmiş Şuşa şəhərinə itfah olunmaqla nəşr edilmiş qalın cilddə “Hacı Molla Şükür Məhərrəmzadə “Hərflər və xətlər”” adı altında nəfis şəkildə çapdan çıxıb.
Əsərin yazılma səbəbi də dövrün ictimai-mədəni prosesləri ilə bağlı idi. Müəllif öz risaləsində müsəlman əlifbasına və yazı sisteminə qarşı irəli sürülən tənqidlərə cavab vermək məqsədini açıq şəkildə bildirir. Onun yazdıqlarından aydın olur ki, həmin dövrdə qəzetlərdə Azərbaycan müsəlmanlarının istifadə etdiyi əlifbanın dəyişdirilməsi ilə bağlı müzakirələr gedir, müxtəlif təkliflər irəli sürülürdü.
Hacı Molla Şükür bu mübahisəyə sadəcə emosional münasibət göstərmir, məsələni elmi və dini arqumentlərlə əsaslandırmağa çalışır. Bu baxımdan “Hərflər və xətlər” yalnız əlifba məsələsinə həsr edilmiş risalə deyil, XIX əsrin sonlarında Azərbaycan cəmiyyətində dil, yazı, təhsil, dini bilik və mədəni kimlik ətrafında gedən müzakirələrin mühüm sənədlərindən biridir.
Tədqiqatlarda əsərin məktəb və mədrəsələrdə ana dili, hesab və digər fənlərin tədrisi baxımından əhəmiyyət daşıdığı, xüsusilə müəllimlər üçün metodiki göstərişləri və sadə dili ilə seçildiyi vurğulanır.
Əsl maarifçilik haradan başlayır?..
“Hərflər və xətlər”in ən diqqətçəkən cəhətlərindən biri müəllifin təhsilə yalnız savadlanma prosesi kimi baxmamasıdır.
Hacı Molla Şükür üçün məktəb həm də əxlaq, intizam, məsuliyyət və insan yetişdirmək məkanıdır.
Əsərin “Mədrəsələrdə müəllim ilə tələbə və şagirdlərin davranışı haqqında” bölümündə müəllim və tələbə münasibətlərinə geniş yer verilir. Müəllimin biliyi ilə əməli arasında uyğunluq olmasının vacibliyi xüsusi vurğulanır. Müəllimdən daim öz biliyini artırmaq, öyrətdiyi elmi tələbələrindən əsirgəməmək, haqq-ədaləti müdafiə etmək və öz əxlaqını daim təkmilləşdirmək tələb olunur.
Bu fikirlər XIX əsrin sonlarında Qarabağda təhsilə münasibətin sadəcə dini biliklərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Hacı Molla Şükürün düşüncəsində müəllim şəxsiyyəti təhsilin özündən az əhəmiyyət daşımırdı...
Onun fikrincə, müəllimin sözü ilə əməli bir-birinə uyğun gəlməlidir. Müəllim şagirdini təhqir etməməli, onun suallarına səbrlə cavab verməli, şagirdin yaşını və qavrama qabiliyyətini nəzərə almalıdır. Daha maraqlısı isə budur ki, müəllif müəllimə bilmədiyi məsələdə “bilmirəm” deməyi də öyrədir.
Bu, orta əsrlərdən gələn elmi ənənənin mühüm prinsiplərindən biri idi: alim öz bilmədiyini etiraf etməyi bacarmalıdır...
Şagirdə münasibət – Hacı Molla Şükür məktəbinin əsas prinsipi...
Risalədə şagirdin də üzərinə böyük məsuliyyət qoyulur. Ondan elmə ciddi münasibət, müəllimə hörmət, çalışqanlıq və intizam tələb edilir.
Lakin burada maraqlı bir məqam var: müəllimlə tələbə arasında münasibət yalnız itaət üzərində qurulmur. Müəllif sual-cavabı, müzakirəni və fikir mübadiləsini elmi inkişafın vacib şərti hesab edir.
“Elm var-dövlətdir” düşüncəsi ilə çıxış edən Hacı Molla Şükür tələbənin öyrənməsini passiv əzbərçilik kimi deyil, fəal idrak prosesi kimi təqdim edir.
Müəllim tələbənin qavrama səviyyəsini nəzərə almalı, mürəkkəb məsələləri nümunələrlə izah etməli, çalışqan şagirdləri həvəsləndirməli, zəif olanlara isə onları alçaltmadan öyüd-nəsihət verməlidir.
Bu baxımdan onun pedaqoji baxışlarında bu gün də aktual səslənən bir prinsip var:
Şagirdi cəzalandırmaqdan əvvəl onu anlamaq, öyrətmək və islah etmək lazımdır.
“Elm xalqa xidmət etməlidir...”
Hacı Molla Şükürün pedaqoji dünyagörüşündə müəllimlik sırf peşə deyil, ictimai məsuliyyətdir. O, müəllim və tələbənin şüarının “xalqa, millətə xidmət” olmasını tələb edir.
Bu fikir onun maarifçilik baxışlarının mahiyyətini açan ən mühüm məqamlardan biridir.
Çünki XIX əsrin sonlarında Azərbaycan cəmiyyətinin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri milli şüurun, savadın və mədəni özünüdərkin gücləndirilməsi idi. Qarabağda yeni üsullu məktəblərin və dünyəvi təhsilin inkişaf etdiyi bir vaxtda dini-elmi ənənə ilə müasir maarifçilik arasında əlaqə yaratmağa çalışan ziyalılar da meydana çıxırdı.
Tədqiqatlar göstərir ki, Qarabağda həmin dövrdə Azərbaycan dili və yeni tipli dərsliklərin hazırlanması istiqamətində də ciddi fəaliyyət vardı. Mahmud bəy Mahmudbəyov, Süleyman Sani Axundov, Üzeyir Hacıbəyli və digər maarifçilər sonrakı mərhələdə bu prosesin inkişafında mühüm rol oynadılar...
Bu mənada Hacı Molla Şükürün fəaliyyəti həmin böyük maarifçilik prosesinin dini-elmi qollarından biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Şuşanın müdafiəsində qələm tutan axund...
Hacı Molla Şükürün həyatının başqa bir mühüm səhifəsi onun ictimai-siyasi fəaliyyətidir.
Mənbələrdə onun “Difai” təşkilatının fəal axund üzvlərindən biri olduğu və 1905-1906-cı illərdə Şuşanın müdafiəsində mühüm rol oynadığı qeyd edilir. Mir Möhsün Nəvvabın hadisələrə dair qeydlərinə istinad edən araşdırmalarda Molla Şükürün Şuşanın müdafiə səngərlərindən birinin rəhbəri və istiqamətvericisi olduğu göstərilir.
Bu fakt onun şəxsiyyətində maarifçiliklə vətənpərvərliyin necə birləşdiyini göstərir.
O, bir tərəfdən uşaqlara elm və ədəb öyrədən müəllim, digər tərəfdən isə təhlükəli günlərdə şəhərinin müdafiəsinə qalxan ruhani idi.
Bu baxımdan Hacı Molla Şükürün fəaliyyəti “din xadimi” anlayışının dar çərçivəsinə sığmır. O, öz dövrünün məsuliyyətini dərk edən milli ziyalı obrazının maraqlı nümunələrindən biridir.
Unudulmaqdan xilas edilən irs...
Hacı Molla Şükür irsinin yenidən gündəmə gətirilməsi də ayrıca təqdirəlayiq hadisədir.
Öncə verdiyimiz məlumatlara görə, onun nəvə-nəticələri tərəfindən təşəbbüs göstərilərək əsərin əski əlifbadan müasir Azərbaycan əlifbasına transliterasiyası həyata keçirilib, tədqiqatçıların iştirakı ilə nəşrə hazırlanıb və 2023-cü ildən etibarən müasir oxucuya təqdim olunub. 2024-cü il nəşri isə əsərin daha geniş formada yenidən çapını təmin edib. Milli Kitabxananın biblioqrafik məlumatları da bu nəşrlərin mövcudluğunu təsdiqləyir.
Bu, sadəcə bir qədim kitabın yenidən çapı deyil...
Bu, Şuşanın və bütövlükdə Qarabağın intellektual yaddaşının bərpasıdır. Çünki arxivdə, əlyazma fondlarında və köhnə kitab rəflərində qalan hər bir əsər yalnız keçmişdən xəbər vermir. O, həm də bugünkü cəmiyyətə kim olduğumuzu, hansı mənəvi və intellektual ənənələrdən keçdiyimizi xatırladır...
Hacı Molla Şükür məktəbi – bir irs, bir düşüncə...
Hacı Molla Şükür Məhərrəmzadənin həyat və yaradıcılığına bütöv nəzər saldıqda qarşımıza yalnız bir din xadiminin portreti çıxmır. Qarşımızda alim, müəllim, maarifçi, ictimai xadim və vətənpərvər ziyalı dayanır.
Onun “Hərflər və xətlər” əsərində əlifba mübahisəsi ilə başlayan fikir xətti əslində daha böyük məsələlərə – insanın necə yetişdirilməsinə, müəllimin məsuliyyətinə, tələbənin elmə münasibətinə, əxlaq və biliyin vəhdətinə, elmin cəmiyyətə xidmətinə qədər uzanır.
Bəlkə də “Hacı Molla Şükür məktəbi” anlayışının mahiyyəti elə buradadır. Bu məktəb yalnız mədrəsənin divarları arasında yaranmayıb. Onun dərsi Qarabağda, Şuşanın küçələrində, məscidlərində, mədrəsələrində, müdafiə səngərlərində və ən başlıcası, yetişdirdiyi insanların yaddaşında yaşayıb.
Bu gün 28 illik xarici düşmən işğalından sonra dövlətimizin uğurlu siyasi-diplomatik fəaliyyəti, şəhid və qazilərimizin canı-qanı sayəsində azad edilən Şuşa yenidən Azərbaycanın mədəni həyatının mühüm mərkəzinə çevrilərkən onun tarixindəki belə şəxsiyyətlərin irsinin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Qarabağı, Şuşanı yalnız daş binaları, məscidləri, küçələri və musiqi ənənələri ilə deyil, orada formalaşmış düşüncə adamları ilə də tanımaq lazımdır...
Hacı Molla Şükür Məhərrəmzadənin irsi bizə bunu bir daha xatırladır:
Maarifçilik yalnız kitab yazmaq deyil. Maarifçilik insan yetişdirmək, milli yaddaşı qorumaq və gələcəyə işıq salmaqdır. Qarabağın, Şuşanın XIX əsr- XX əsrin əvvəllərindəki maarifçilik tarixində Hacı Molla Şükürün yeri də məhz bu işığın içindədir. Əgər bir millətin gələcəyini onun müəllimləri müəyyənləşdirirsə, Hacı Molla Şükürün əsrlər öncə yazdığı müəllimlik və elm haqqında fikirlər bu gün də niyə bizə tanış və doğma səslənir – sualın cavabı elə onun irsindədir...
Son 4-5 il müddətində Şuşada və xarici düşməndən azad edilmiş digər bölgələrimizdə tikilmiş, tikilən və tikiləcək yeni məktəblər, təhsil ocaqları, onların qoynunda çalışacaq, təhsil alacaq müəllim, şagird və tələbələr Hacı Molla Şükür kimi keçmiş elm, maarif, həm də Vətən fədailərinin irsini çağdaş dünyanın ən müasir, texnoloji müstəvisində yaşatmağa borcludur...
Sultan Laçın
İstinad və əlavə mənbələr:
Azərbaycan Milli Kitabxanasının yeni kitablar bülletenində Hacı Molla Şükür Məhərrəmzadənin “Risaleyi-hüruf və xütut: hərflər və xətlər” əsərinin 2024-cü il “Qanun” nəşri haqqında biblioqrafik məlumat verilir.
Şuşa ilə bağlı elmi materiallarda Hacı Molla Şükürün Şuşa qazısı olması, mədrəsədə dərs deməsi və “Risalei-hüruf və hüquq” əsərini yazması qeyd edilir.
Azərbaycan Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanasının Şuşa ilə bağlı materialında onun Şuşanın müdafiəsindəki xidmətləri və Ağanus kəndində doğulması barədə məlumat yer alır.
“Difai” hərəkatı ilə bağlı araşdırmalarda isə Hacı Molla Şükürün 1905-1906-cı illərdə Şuşanın müdafiəsində iştirak etdiyi və müdafiə dəstələrindən birinə rəhbərlik etdiyi barədə məlumatlar təqdim edilir.
Qeyd:
Bu yazı Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Beynəlxalq Liberal Maarifçilik Mərkəzi” İctimai Birliyinin icra etdiyi “ Qarabağ təhsilinin ənənələri: Keçmişdən gələcəyə” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.
