“Təhsil naziri  isə deyir ki, süni intellektin inkişafı   səbəbi ilə tezliklə dərsliklərə ehtiyac qalmayacaq.
 




“Bu gün İngiltərədə XVIII əsr ingilis dilində  yazılmış kitabları məktəblilər çətin oxuyur,  amma  həmin kitablar tarix və arxiv fondu kimi hələ də saxlanılır...”
 
“Müasir kitabxana  rəqəmsal mərkəz, yaradıcılıq məkanı, layihə laboratoriyası, media və texnologiya mərkəzi olmalıdır...”
 
“Kiril qrafikalı kitabların məhv edilməsi düzgün yanaşma deyil. Çünki XX əsr Azərbaycan elm  və mədəniyyətinin böyük hissəsi  bu əlifba ilə yazılıb.  Bu fondlar  milli mədəni irs kimi qəbul edilməli, qorunmalıdır...”
 
“Gələcəyin dərslik modeli çox güman ki, belə olacaq: "Dərslik + Süni İntellekt".  Yəni,  dərslik əsas xəritə rolunu oynayacaq,  süni intellekt isə fərdi müəllim rolunu oynayacaq...”
 
*** *** ***
 
Moderator.az aktuallığını nəzərə alaraq tanınmış təhsil eksperti, ADPU-nun dosenti İlham Əhmədovun  Azərbaycanda elm və təhsilin problemləri barədə “Azərbaycanda kitabların yarıdan çoxu kiril əlifbasındadır...” başlıqlı növbəti elmi analitik məqaləsini dəyərli oxucuların müzakirəsinə buraxır:

“Kitabxanaların rəqəmsallaşması  zəifdir. ..
 
Bu ərəfədə mədəniyyət nazirinin müavini Fərid Cəfərov bildirib ki, kitabxalaramızda  kitabların yarıdan çoxu kiril əlifbasındadır.  Sosial şəbəkələrdə də bəzi vətəndaşlar yazır  ki, məktəblərdə uşaqlara  kiril əlifbası öyrədilmədyi  üçün  gənclər bu kitabları  oxuya bilmirlər. Mövcud vəziyyət qaneedici deyil  və  bu səbəbdən də  kitabxanalara gənclərin axını  zəifdir... 
 
Vəziyyət niyə bu haldadır?  Həll yolları nədir?..  
 
Təhsil naziri  isə deyir ki, süni intellektin inkişafı   səbəbi ilə tezliklə dərsliklərə ehtiyac qalmayacaq. Gənclərin kitaba həvəsinin azalmasında  keyfiyyətsiz təhsil sisteminin, xüsusən də  dərsliklərin standartlara uyğun olmamasının da  öz mənfi təsiri olub...  
 
Bu məsələ təkcə əlifba problemi deyil. Burada üç fərqli problem var:  sovet dövründən qalan kitab irsi, kitabxanaların modernləşdirilməsi işinin ləng getməsi,  təhsil və İKT sahəsində olan dəyişikliklərin mütaliə mədəniyyətinə mənfi təsiri... 

Niyə kitabların yarıdan çoxu kiril əlifbasındadır?..
Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra mərhələli şəkildə latın qrafikalı əlifbaya keçdi. Lakin təxminən 70 il ərzində nəşr olunmuş milyonlarla kitab, jurnal, qəzet və elmi mənbələr  kiril əlifbasında qaldı.   Problem budur  ki, kitab fondları yenilənməyib, köhnə fondların rəqəmsallaşdırılması zəif  olub,  yeni kitabların alınmasına kifayət qədər vəsait ayrılmayıb. Bəzi rayon kitabxanaları hələ də əsasən sovet dövrü fondları ilə fəaliyyət göstərir. Nəticədə kitabxanaya gələn şagird latın qrafikasında kitab axtarır, qarşısına isə əsasən kiril qrafikalı kitablar çıxır.  Bu da  təbii ki, kitaba marağı azaldır...
 
Əsas səbəb kiril deyil, köhnəlmiş fondlardır...
 
Məsələyə yalnız "uşaqlar kirili oxuya bilmir" prizmasından baxmaq düzgün olmazdı. Məsələn, bu gün İngiltərədə XVIII əsr ingilis dilində  yazılmış kitabları məktəblilər çətin oxuyur,  amma  həmin kitablar tarix və arxiv fondu kimi hələ də saxlanılır.  Problem budur ki,  bizdə bir çox kitabxanalarda arxiv kitab fondu ilə  aktiv istifadə fondu bir-birindən ayrılmayıb. Halbuki  klassik və nadir kitablar qorunmalı,  eyni zamanda  gündəlik istifadə fondları da müasir oxucunun tələblərinə  uyğunlaşdırılmalıdır...  
 
Kitabxanalara uşaq axını niyə azalır?..

Bunun  səbəbi təkcə  kiril əlifbasında deyil.  Bugünkü uşaq məlumatı telefondan alır, videolara üstünlük verir, süni intellektdən istifadə edir. O,  artıq elektron resurslarla işə öyrəşib. 
 
Kitabxana yalnız kitab rəflərindən ibarətdirsə, o, artıq rəqabətdə uduzur. Müasir kitabxana  rəqəmsal mərkəz, yaradıcılıq məkanı, layihə laboratoriyası, media və texnologiya mərkəzi olmalıdır.  Ona görə də indi kitabxanalara  “kitabxana-informasiya mərkəzi”  deyirlər. İnformasiya cəmiyyətində kitabxanaların rolu daha da artmışdır. Məsələ budur ki, biz nə normal informasiya cəmiyyəti də qura bildik, nə  “kitabxana-informasiya mərkəz”ləri yarada bildik, nə də yaxşı təhsil sistemi.   Bir çox ölkələrdə isə  kitabxanalar artıq "kitab saxlama yeri" deyil, "öyrənmə ekosistemi" kimi fəaliyyət göstərirlər...
 
Bir başqa problemimiz elektron kitabxanalarımızın  resurslarının, kitab fondlarının zəifliyidir. Milli kitabxanada  elektron kataloq sistemi  müəyyən səviyyədə formalaşıb, amma, elektron  resursların 90%-i  “müəllif  hüquqları”  bəhanəsi ilə oxuculara əlyetərli deyillər.  Bu gün bütün dünya, BMT, UNESCO  açıq elm-təhsil resursların yaradılmasını təbliğ edir. Amma  biz öz yarıtmaz işimizi  “müəllif  hüquqları”  bəhanəsi ilə ört-basdır etmək istəyirik... 
 
Problemin  həll yolları nə ola bilər?..
 
1. Kütləvi rəqəmsallaşdırma…  Kiril qrafikalı kitablar skan edilməli və elektron bazaya köçürülməlidir.  “Müəllif  hüquqları”  bəhanəsi də aradan qaldırılmalıdır. Bəs başqa ölkələrdə bu problemlər necə həll edilir?..  
 
Süni intellekt artıq mətn tanıya bilir,  kirildən latına mətnləri  asanlıqla  çevirə bilir,  köhnə mətnləri redaktə edə bilir. Bu proses əvvəlki dövrlərlə müqayisədə indi  xeyli ucuz başa gəlir, gec də olsa, bu məsələlər həll edilməlidir. Təxminən 20 il əvvəl  bu  sahədə xüsusi  dövlət proqramı   qəbul edilmişdi. Amma bir çox  başqa proqramlar kimi, bu da yarımçıq və keyfiyyətsiz icra edildi... 
 
2. Kitab fondlarının yenilənməsi.  Məktəblilər və tələbələr üçün  müasir ədəbiyyat, elmi-populyar kitablar,  Azərbaycan və dünya bestsellerləri, elektron kitab kolleksiyaları yaradılmalıdır. Səsli kitablar, podkastlar hazırlanmalıdır. 
 
3. Hibrid kitabxana modeli.  Kitabxanada  elektron kitablar,   audio kitablar,  Sİ  köməkçiləri,  multimedia otaqları  olmalıdır... 
 
4. Kiril irsinin qorunması.  Kiril qrafikalı kitabların məhv edilməsi düzgün yanaşma deyil. Çünki XX əsr Azərbaycan elm  və mədəniyyətinin böyük hissəsi  bu əlifba ilə yazılıb.  Bu fondlar  milli mədəni irs kimi qəbul edilməli, qorunmalıdır... 
 
Süni intellekt dərslikləri əvəz edəcəkmi?..

Bu fikir son  vaxtlar  tez-tez  səslənir.  Təhsil naziri də bu haqda fikir bildirib.  Lakin yaxın gələcəkdə tam əvəzlənmə ehtimalı zəif görünür. Süni intellekt məlumat verir,  izah edir,  fərdi repetitor kimi işləyə bilir, suallara cavab verir.  Amma  kağız daşıyıcıda  olan, normal   dərslik  kurikulum yaradır, mövzuları sistemləşdirir,  biliklərin ardıcıllığını təmin edir,  standartlaşdırılmış təhsil bazası yaradır.   Əgər dərslik olmazsa, hər şagird fərqli mənbədən fərqli məlumat alacaq.  Bu isə vahid təhsil standartlarını zəiflədə bilər. 
 
Gələcəyin dərslik modeli çox güman ki, belə olacaq: "Dərslik + Süni İntellekt".  Yəni,  dərslik əsas xəritə rolunu oynayacaq,  süni intellekt isə fərdi müəllim rolunu oynayacaq.   Şagird mövzunu dərslikdən öyrənəcək, başa düşmədiyi hissələri isə  Sİ-dən  soruşacaq.  Beləliklə, yaxın 10–20 ildə dərsliklərin tam yox olması deyil, onların rəqəmsal və interaktiv formaya çevrilməsi daha real görünür.   Süni intellekt bu problemlərin bir hissəsini həll edə bilər, lakin o, nə kitabı, nə də sistemli təhsili tam əvəz edə biləcək. Ən səmərəli model insan müəllim, keyfiyyətli dərslik və süni intellektin birlikdə işlədiyi modeldir. 
Süni intellekt  əsaslı dərsliklərə dair  “Gələcəyin dərsliyi necə olacaqdır?” adlı məqaləmizdə bu məsələləri ətraflı şərh etmişik (burada:).
 
Beləliklə, görürük ki,  Azərbaycanda problem kiril əlifbasının mövcudluğu deyil,  problem kitab fondlarının köhnəlməsi, rəqəmsallaşdırmanın ləng getməsi və kitabxanaların XXI əsrin tələblərinə uyğun transformasiya edilməməsidir..."